تاريخ  جرگه در افغانستان * لويه جرگه ها در افغانستان * شيوه انتخابات اعضای لويه جرگه * آيين نامه نظارت بر انتخابات اعضای لويه جرگه * موافقتنامه بن و جرگه اضطراری* جنگ سالاری و جرگه*

 

تاريخ و سنت جرگه در افغانستان 

جَرگه  واژة فارسی و به معنی  گروه و صف آمده است. جرگه در کاربرد های سياسی – اجتماعی آن

به معنی گرد همايی و نشست است. به عبارت ديگر هر مجلس، جلسه و اجلاسی که برای تصميم گيری ، نظر خواهی و مشورت در باره يک امر محلی، ملی و قومی برگزار شود، جرگه است. آنچه جرگه را از نشست ها و گردهمايی های ديگر جدا می سازد محتوأ ، شيوه کار و منظور آن است .
محتوای جرگه مردمی است وبرای سنجش آرای عمومی. از اين رو برخی آن را نوعی رفراندم يا همه پرسی خوانده اند .
منظور از تشکيل جرگه ها چاره جويی، رسيدگی و تصميم گيری همگانی در مورد يک مسأله سياسی – اجتماعی است .
شيوه کار آن بسيار ساده است. معمولاً يک فرد اداره آن را به عهده می گيرد وموضوع خاصی را به همه پرسی می گذارد تا شرکت کننده گان روی آن به بحث بپردازند. در پايان با توافق کلی به تصميم مشترکی می رسند. اين تصميم سر انجام به مثابه يک فيصله ملی، محلی و قومی عملی می گردد .
جرگه نه زمان معين دارد و نه جای معين. بنابر نياز های سياسی و اجتماعی به وجود می آيد و پس از پايان کار، خود به خود منحل می گردد. می توان گفت که جرگه هر زمان و هر جايی که يک امر سياسی يا اجتماعی ايجاب کند تشکيل می شود .
اعضای جرگه را موی سفيدان، بزرگان اقوام و شخصيت های با تجربه و متنفذ می سازند. جرگه اصولاً يک نشست مردانه است و به زنان به ندرت اجازه شرکت داده می شود .
جرگه، کهن ترين نهاد سنتی درادارة اجتماعی است و ريشه در تاريخ و فرهنگ قبيله ای دارد. جرگه به کدام قوم، ملت، محل و فرهنگ خاصی تعلق ندارد و به گونه هايی در ميان همه جوامع بشری ديده شده است. اما در جوامعی که از سازمان و ساختار سياسی و اجتماعی پيشرفته بر خوردار اند، نقش آن کم رنگ تر شده کار برد آن کم کم از ميان رفته است .
در افغانستان هنوز هم جرگه يک راه گشای سياسی – اجتماعی شمرده می شود و از کار آِيی خوبی برخوردار است. در مورد بهره برداری سياسی از جرگه ها جای بحث است و در بيشتر موارد وسيله ای بوده است برای مشروعيت بخشيدن به خواسته های از پيش تعيين شده دولت های افغانی .
روی همرفته، جرگه در افغانستان سه  نوع است : محلی، قومی و ملی.
جرگه محلی در مقايسه با ساير انواع جرگه ها ساحه تأثير محدودی دارد. اين جرگه ها از گذشته های دور تا کنون در سراسر افغانستان وجود داشته عملی ترين شيوه ادارة سنتی اجتماعی در ده و محله به شمار می رود. جرگه های محلی معمولاً در موارد کم آبی ، خشکسالی و برای حل اختلافات محلی به وجود می آيد .
جرگه های قومی به مسائلی می پردازد که يک يا چند قوم را در بر می گيرد. اين جرگه ها در مواردی مانند برخوردهای قومی و يا بروز اختلاف ها و مسائل مهمی که تصميم گيری و تلاش مشترک را ايجاب می کند، تشکيل می شود .
جرگه ملی يا لويه جرگه بزرگترين مجمع بزرگان و شخصيت های قومی و اجتماعی کشور است و در موارد بحرانی در افغانستان تشکيل می شود. در بيشتر موارد از سوی پادشاه يا رئيس جمهور فراخوانده شده اعضای آن می توانند هم انتخابی و هم انتصابی باشند. لويه جرگه در زبان دری به معنی جرگه بزرگ  است.

 در سال 1160 هجری (1747 ميلادی) نهاد رسمی و سیاسی کشور ، بمثابة یک کشور تازه بنیاد در يک جرگه قومی پايه گذاری شد. از اين رو، جرگه در افغانستان رمز و کليد ساختار سياسی – اجتماعی  را در خود دارد و باز شناسی آن لازم به نظر می رسد. مهمترين جرگه های بزرگ در افغانستان عبارت اند از :

لويه جرگه ها  و یا

بالا

جرگه های بزرگ در افغانستان


جرگه قندهار1 (1160هجری/1747 ميلادی)

اين جرگه سر نوشت و آينده کشور تازه ای به نام افغانستان را رقم زد، پس از کشته شدن نادر شاه افشار، در ماه اکتبر 1747 در مزار شير سرخ، در داخل قلعه نظامی نادر آباد بر گزار شد و 9 روز به درازا کشيد. پس از 9 روز مباحثه ميان سران اقوام غلزايی، پوپلزايی، نورزايی، سدوزايی و ديگران، احمد خان ابدالی از قوم سدوزايی به عنوان پادشاه برگزيده شد.  آن روز ها هنوز کلمه افغانستان وجود نداشت و کشور بنام خراسان می شد. نيم قرن بعد بود که برای نخستين بار اين کلمه در قراردادی ميان ايران و انگليس از نام افغانستان استفاده شد .
می گويند که يک مرد صوفی به نام صابر شاه کابلی خوشه گندمی را به جای تاج بر کلاه احمد خان نصب کرد واو را پادشاه خواند و به جر و بحث پايان داد .

جرگه کابل 2(1257/1841)

اين جرگه بزرگ ملی در آستانه جنگ اول افغانستان و انگليس، در اول نوامبر 1841 در محله شور بازار کابل بر گزار گرديد و دوازده نفر عضو داشت. محمد زمان خان ( برادر زاده امير دوست محمد خان ) به عنوان نائب رئيس و امين الله خان لوگری معاون او بر گزيده شدند. اين جرگه، افزون بر نظم دادن به هزاران مجاهد ملی و حل مسائلی از قبيل آذوقه رسانی، طرح حمله و اعلام جهاد توسط علما، روز دوم نوامبر را روز قيام عمومی اعلام نمود .

جرگه کابل 3( 1244/1865 )

امير شير علی خان به منظور استحکام پادشاهی، جلب حمايت مردم و تأمين امنيت، جرگه بزرگی در سال 1865 در کابل بر گزار کرد که 2000 نفر در آن اشتراک ورزيده بودند. رياست اين جرگه را خود امير به عهده داشت و تمام اراکين دولت در آن شرکت کرده بودند. امير شير علی خان توانست با برگزاری اين جرگه شهزاده عبدالله پسر هفت ساله اش را وليعهد بسازد و پشتيبانی مردم را به دست بياورد. در اين جرگه تمام اقوام و طوايف افغانستان نماينده داشتند .

جرگه کابل 4(1293/1915)

در جريان جنگ اول جهانی هيأتی از کشور های آلمان، اتريش و ترکيه عثمانی به افغانستان آمد و خواستار ورود افغانستان در جنگ عليه انگلستان شد. امير حبيب الله جرگه بزرگی را که شمار آن به 540 عضو می رسيد در اکتبر 1915 فراخواند و موضوع اشتراک يا عدم اشتراک افغانستان را در جنگ اول جهانی مطرح کرد. با اينکه طرفداران نظريه ورود به جنگ کم نبود، تصميم کلی بر عدم مداخله و بی طرفی قرار گرفت .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ جلال آباد ( 1301/1920)

پس از پادشاه شدن امان الله و استقلال افغانستان، نخستين جرگه بزرگ، که مرکب از اعضای شورای دولت و نماينده گان مردم کابل و اطراف آن، ننگرهار، لغمان و کنر بود، در زمستان 1301 در جلال آباد برگزار گرديد. شمار اعضای اين جرگه به 872 نفر می رسيد و شخص شاه بر آن نظارت داشت. منظور اصلی اين جرگه اصلاحات اجتماعی بود و نظامنامه اساسی را که نخستين قانون اساسی افغانستان به شمار می رود به تصويب رساند. اين نظامنامه حاوی الغای برد گی، وحدت ملی، آزادی های شخصی، تساوی حقوق اتباع، ماليات متناسب با در آمد و مانند آن بود .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ پغمان (1303/1922)

این جرگه ادامة جرگة بزرگ جلال آباد بود. ولی بيشتربه مسأله اصلاحات اقتصادی توجه داشت و در تابستان 1303 در شهرک پغمان بر گزار شد.
دراين جرگه که ده روز به درازا کشيد، اشتراک کننده گان که تعداد شان به 1504 نفر می رسيد، آزادانه ابراز نظر می کردند و گاهی با نظرات شاه مخالفت نشان می دادند. در اين جرگه بود که نظامنامه اساسی 1301 مورد بحث قرار گرفت و در پايان اين جرگه بود که به تاييد شاه رسيد .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ پغمان (1307/1924)

نظامنامه اساسی تصويب شده در جرگه های 1301 و 1303 باعث واکنش های شديد در ميان مردم شد و نيرو های مخالف اصلاحات با تحريکات بيگانه در خوست  شورشهايی را به راه انداختند. برای تعديل و تجديد نظر بر نظامنامه اساسی دومين جرگه بزرگ پغمان برگزار شد .
در اين جرگه که شمار اعضای آن به 1000 نفر می رسيد، شورای دولت که 150 نفر عضو داشت به شورای ملی تعويض شد، عفو مجازات از حقوق شاه شناخته شد، دوره سربازی سه سال تعيين و القاب رسمی و تشريفاتی لغو شد .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1309/1930)

پس از سقوط امان الله خان و روی کار آمدن محمد نادر خان، جرگه ای که 301 عضو داشت برای ده روز در کابل برگزار شد .
جرگه با سخنرانی نادر خان آغاز شد. ولی رياست آن را برادر وی محمد هاشم خان به عهده داشت .
موضوعاتی از قبيل لايحه انتخابات شورای ملی، تعداد و شيوه انتخاب وکلای مجالس شورای ولايات، رنگ بيرق، استرداد دارايی های امان الله خان و تصويب دو باره نشان ها و القاب رسمی و تشريفاتی مورد بحث قرار گرفته نام نظامنامه اساسی نيز با تجديد نظر هايی به اصول نامه اساسی تغيير يافت .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1320/1941)

نخستين جرگه ای بود که پس از ترور نادر خان و پادشاهی پسرش محمد ظاهر شاه بر گزار شد. اين جرگه همزمان بود با جنگ جهانی دوم .
جرگه با سخنرانی محمد ظاهر شاه، روز 5 نوامبر 1941 آغاز شد دو روز ادامه داشت. محل برگزاری آن مکتب حبيبيه بود. موضوع آن را بی طرفی افغانستان در جنگ و اخراج متخصصان آلمانی و ايتاليايی از افغانستان تشکيل می داد .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1334/1955)

اين جرگه به دنبال تحولات منطقه و به وجود آمدن کشور جديد پاکستان بر گزار شد. رياست آن را محمد گل مومند به عهده داشت و 371 نفر در آن شرکت کردند. موضوع آن مسأله پشتونستان بود و 5 روز به درازا کشيد. به دنبال اين جرگه بود که افغانستان روابط  نزدیک را با شوروی پيش گرفت و آين آغاز گرفتاری افغانستان با روسها بود .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1343/1964)

آخرين جرگه در دوره پادشاهی محمد ظاهر شاه بود که در کابل در قصر سلام خانه برگزار شد. رياست جلسه را محمد ظاهر شاه و نيابت آن را دکتر محمد ظاهر، يکی از صدراعظمان بعدی، به عهده داشت.
جرگه 452 نفر عضو داشت و ده روز به درازا کشيد و موضوع آن بررسی و تصويب قانون اساسی جديد بود که قوه های سه گانه را تفکيک نموده موضوعات ديگری مانند دموکراسی، حقوق و آزادی های احزاب سياسی، آزادی مطبو عات و غيره را در بر می گرفت. قانون اساسی ای که در اين جرگه تصويب شد پايه تحولات دهه شصت  ميلادی را که به دهه دموکراسی معروف است تشکيل می داد.

لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1355/1976)

با روی کار آمدن جمهوری اول افغانستان در سال 1352 (1973) محمد داود نخستين رئيس جمهور افغانستان، در زمستان 1355 جرگه ای را فرا خواند که منظور از آن کسب مشروعيت ملی بود. موضوع آن را تصويب قانون اساسی جديد و انتخاب رئيس جمهور تشکيل می داد. رياست اين جرگه را، که در مقر وزارت صحت عامه برگزار شد، محمد داود به عهده داشت و عزيز الله واصفی معاون رئيس آن بود.

لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1364/1985)

پس از روی کار آمدن حزب دموکراتيک خلق افغانستان در سال 1357 (1978) جرگه بزرگی در تابستان 1364  در تالار بزرگ پولی تخنیک کابل برای سه روز بر گزار شد و 1796 نفر در آن شرکت داشتند.
رياست جرگه را عبد الرحيم هاتف و نيابت آن را دکتر عبدالواحد سرابی به عهده داشتند. منظور آن جلب حمايت مردم بود و موضوعات شامل آن را مسأله صلح و سياست های خارجی و داخلی دولت افغانستان تشکيل می داد .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1366/1987)

دومين جرگه در دوره حاکميت حزب دموکراتيک خلق بود و باز در تالار پولی تخنیک کابل برای دو روز در تابستان 1366 برگزار شد که عبدالرحيم هاتف رياست آن را به عهده داشت. پيامد اين جرگه قانون اساسی جديد بود که در آن اسلام به عنوان دين مردم افغانستان مطرح شده برای فرقه های مذهبی آزادی قانونی داده شد. بر اساس اين قانون اساسی رئيس جمهور انتخاب شد .
لازم به ياد آوری است که دو جرگه بزرگ قومی ديگر، يکی در تابستان 1365 به نام جرگه قبايل پشتون و ديگری به نام جرگه سراسری مردم هزاره در تابستان 1366 نيزدر کابل بر گزار شد .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1368/1989)

آخرين لويه جرگه در دوران حاکميت حزب دموکراتيک خلق در بهار 1368 با فراخوان دکتر نجيب الله رئيس جمهور وقت  برای سه روز بر گزار شد. اين جرگه 732 نفر عضو داشت و موضوع آن را آشتی ملی، مصالحه با مجاهدين و حل سياسی مسأله افغانستان تشکيل می داد .

شورای حل و عقد (1372/1993)

با سقوط رژيم حزب دموکراتيک خلق در سال 1371 (1992) و روی کار آمدن دولت اسلامی مجاهدين، جنگ های قدرت بالا گرفت. برای يافتن يک راه حل سياسی و کسب مشروعيت ملی، شورايی به نام حل وعقد  از سوی برهان الدين ربانی تشکيل شد. محل برگزاری آن وزارت داخله و مولانا فضلی رياست آن را به عهده داشت. دراين شورا 1500 نفر شرکت کرده بودند .

لويه جرگه يا جرگه بزرگ هرات (1373/1994)

اين جرگه از سوی اسماعيل خان والی هرات به راه افتاد و پنج روز ادامه داشت. بر خلاف شورای حل و عقد که بيشتر محتوای مذهبی داشت، جرگه هرات مردمی بود و در آن از شخصيت های سياسی و ملی افغانستان در خارج از کشور نيز دعوت شده بود. يکی از مهمترين چهره های برجسته اين جرگه شاد روان دوکتور محمد يوسف، صدر اعظم سابق بود. اين جرگه نيز به دليل مداخله برهان الدين ربانی ناکام ماند.

 

بالا

شيوه انتخابات اعضای لويه جرگه اضطراری

 

بسم الله الرحمن الرحيم

فصل اول

 
احکام کلی

ماده 1
 1 .لويه جرگه عالی ترين مظهر اراده مردم افغانستان بوده از تمام ملت نماينده گی می کند. تصاميم و مصوبه های آن الزام آور است
 2 .با در نظرداشت شرايط مسلط بر کشور، لويه جرگه اضطراری از 20 تا 26 جوزای 1381 (برابر با 10 تا  16جون 2002) در مرکز کابل برگزار می گردد .

ماده 2

هر عضو لويه جرگه، هنگام ابراز نظر و هنگام رأی دهی، از منافع افغانستان نماينده گی می کند .

ماده 3

لويه جرگه اضطراری بر پايه توافقات بن و به هدف تأمين حق جداناپذير مردم برای تعيين آزادانه سرنوشت سياسی شان بر پايه اصول اسلامی، احيای صلح، مصالحه ملی، احترام به حقوق بشر ، تحکيم استقلال، حاکميت ملی، تماميت ارضی، دموکراسی، تعدد گرايی و عدالت اجتماعی، برگزار می گردد .

فصل دوم

انتخاب اعضای لويه جرگه اضطراری

ماده 4

بادر نظرداشت شرايط ويژه کشور، اعضای لويه جرگه اضطراری، که برای انتخاب شدن از شرايط مندرج دراين دستورالعمل (برپايه توافقات بن که سهمگيری زنان و شامل بودن عادلانه تمام گروهها وفرقه های قومی و مذهبی افغانستان را پيشبينی می کند) برخورداراند، به طور غير مستقيم انتتخاب يا تعيين می گردند.

ماده 5

هر واحد اداری (ناحيه شاروالی، ولسوالی و مرکز ولايتی بدون ناحيه) يک حوزه انتخاباتی شناخته می شود.

ماده 6

اعضای لويه جرگه اضطراری از حوزه های انتخاباتی، در تناسب با جمعيت، به ترتيب آتی انتخاب می شوند.

 1 .از هر واحد اداری يک عضو، بدون در نظرداشت تعداد جمعيت آن.

 2.از هر واحد اداری در تناسب با جمعيت آن، مطابق جدول شماره 1 ضميمه.

ماده 7

کميسيون مستقل برگزاری لويه جرگه اضطراری در همکاری با ملل متحد، تدابير لازم را اتخاذ می کند تا مهاجران، بی جاشده گان (داخل)] و کوچيان بتوانند ، از طريق تعيين نماينده گان شان، برپايه سهميه ای که در جدول شماره 2 ضميمه نشان داده شده، در لويه جرگه اضطراری فعالانه سهم بگيرند.

ماده 8

نماينده گان نهاد های جامعه مدنی، شخصيت های با اعتبار، علمای دينی، روشنفکران، نماينده گان زنان، بازرگانان و اقليت های مذهبی، در داخل وخارج کشور، موافق جدول های شماره 1، 2 و 3 ضميمه به شيوه آتی برگزيده می شوند.

 1 .نماينده گان نهاد های جامعه مدنی از سوی نهاد های شان معرفی و با همکاری ملل متحد، از سوی کميسيون مستقل برگزاری لويه جرگه اضطراری تأييد می گردند .

 2.نماينده گان علمای دينی، شخصيت های با اعتبار و روشنفکران پس از گرد آوری اطلاعات از داخل وخارج کشور از سوی کميسيون مستقل برگزاری لويه جرگه اضطراری، به همکاری سازمان ملل متحد، بر گزيده می شوند .
 3 .نماينده گان زنان از سوی اعضای جامعه زنان، نهادها وانجمن های آموزشی آنان، معرفی شده به همکاری سازمان ملل متحد از سوی کميسيون مستقل برگزاری لويه جرگه اضطراری تأييد می گردند

 4 .نماينده گان بازرگانان از سوی اتاقهای تجارت و ساير نهاد های مربوط معرفی شده به همکاری سازمان ملل متحد از سوی کميسيون مستقل برگزاری لويه جرگه اضطراری تأييد می گردند.5.نماينده گان اقليت های مذهبی، موافق جدول شماره 3 ضميمه، از سوی نهاد های مذهبی برگزيده می شوند.

فصل سوم

 
شيوه نامزدی و راه اندازی روند انتخابات غير مستقيم

ماده 9

در واحد های اداری، مشروط به شرايط نشر شده نامزدی، هر شرکت کننده، صرف نظر از جنس، فرقه يا قبيله می تواند بر پايه دستورالعمل های انتخاباتی ذيل، خود را نامزد سازد .

ماده 10

انتخاب اعضای لويه جرگه اضطراری در دو مرحله، طوری که در ذيل معين شده، صورت می گيرد:

 1.هر ولسوالی  و مرکز ولايت  بدون ناحيه، موافق جدول تخصيص کرسی ها، نماينده گان خود را که واجد شرايط انتخاب شدن باشند، زير نظر تيم نظارت بر حوزه انتخاباتی بر گزيده به مرکز نظارت منطقه ای معرفی می کنند.

 2 .هر ناحيه شاروالی  20 تا 30 نماينده را، که واجد شرايط انتخاب شدن باشند، زير نظر تيم نظارت بر حوزه انتخاباتی برگزيده به مرکز نظارت منطقه ای معرفی می کنند .

ماده 11

 1 .در مرحله دوم، کسانی که از سوی مردم محل معرفی شده اند اعضای لويه جرگه اضطراری را از ميان خود، زير نظر تيم نظارت بر حوزه انتخاباتی، با استفاده از رأی سری، مستقيم و آزاد، برپايه جدول تخصيص کرسی ها، بر می گزينند .

 2 .در صورتی که در حوزه ای شرايط برای برگزاری انتخابات بی طرفانه و منصفانه وجود نداشته باشد، موافق حکم ماده 7 "دستورالعمل نظارت بر انتخابات اعضای لويه جرگه اضطراری ورسيده گی به شکايات ناشی از آن" ، شيوه جداگانه ای برای نظارت بر انتخاب اعضای لويه جرگه اضطراری به کار گرفته می شود.

ماده 12

در تمام موارد، سازمان ملل متحد مسؤوليت تأمين نظم و امنيت را به عهده دارد.

 فصل چهارم

شرايط برای نامزدان و رأی دهنده گان.

ماده 13

در انتخاب اعضای لويه جرگه اضطراری کسانی که شرايط آتی را تکميل کنند می توانند به عنوان رأی دهنده شرکت کنند.
 1 .از هنگام تولد تابعيت افغانستان را داشته باشد .
 2 .حد اقل 18 سال داشته باشد.
 3 . قادر به استفاده از کليه حقوق قانونی خود باشد .

ماده 14

کسانی که قرار است به عنوان اعضای لويه جرگه اضطراری انتخاب يا انتصاب شوند بايد علاوه بر آنچه که در ماده 13 ( اين دستورالعمل) برای رأی دهنده گان درنظر گرفته شده است، شرايط آتی را نيز تکميل کند.

  1 .حد اقل 22 سال داشته باشد.

 2 .به اصول و ارزشهای توافقات بن پای بند باشد.

3.با سازمانهای ترورستی رابطه ای نداشته باشد.
 د4 .در پخش و قاچاق مواد مخدر، تعرض بر حقوق بشر، جنايات جنگی، تاراج دارايی های عمومي و قاچاق ميراثهای فرهنگی و باستانی دست نداشته باشد .

. 5 .از ديدگاه مردم، مستقيم يا غير مستقيم در کشتار انسانهای بی گناه دخيل نبوده باشد

 6 .قا&#