داکتر یارمحمد حیدرزاده

زون بندی نه‌گانه اقلیمی افغانستان

مقدمه 

افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی محصور در خشکی و دوری از اقیانوس ها, آب و هوایی خشک ونیمه خشک دارد و درنتیجه, رطوبت نسبی هوا در آن پاین است وابر ومه  کمتری تشکیل می شود. 

  ویژگی ها, افغانستان را به کشوری  با منابع آبی عمدتا" از برف و رود خانه ها  تبدیل کرده است, باین حال, کمبودرطوبت وخشکی هوا ازمشخصات اقلمی آن به شمارمی رود. 

   میانگین بارندگی در مناطق غربی جنوب شرقی 250 میلی‌متر، در ساحات شمال شرقی و ارتفاعات بالاتر از 3000 متر و کوه‌ها از 450 الی 1000 میلی‌متر در سال می‌رسد. میزان بارندگی برف در کوه‌های پامیر و واخان 1000 میلی‌متر یا یک متر است. 

  زون بندی یا منطقه بندی بر اساس شاخص های علمی اقلمی, 

رژیم های آبیاری و شرایط رشد, 

دست یابی به اهداف زیراست: مدیرت بهینه منابع آب : 

تعین دقیق نیازآبی گیاهان درهر منطقه برای جلوگیری از هدرفت آب و ارتقای بهره وری( انجام درست کار به بهترین نحو)  دربخش کشاورزی.    

 تطبیق ارقام گیاهی بااقلیم : شناسایی مناسب ترین گونه ها و رقم های گیاهی که بشترین سازگاری را باشرایط دمایی , رطوبتی, وطول فصل رشد هرمنطقه دارند. 

کایش رسک تولید: پیش بینی و مدیریت تنش های محیطی مانند سرمازدگی, خشکی یا گرما که منجر به پایداری تولید محصولات کشاورزی می شود. 

افزایش عملکرد و کیفیت: استفاده حد اکثر از پتنسیال محیطی هر ولسوالی ی و ناحیه ( ساعت افتابی و مجموع واحدهای حرارتی)  برای بهبود کیفیت و کیفیت محصول نهایی. 

تقسیم‌ بندی نه‌گانه ( 9) زون ارائه شده توسط دکتر یارمحمد حیدرزاده بر اساس شاخص‌های علمی اقلیمی، رژیم‌های آبیاری و شرایط رشد گیاهان تدوین شده است. این زون‌بندی شامل موارد زیر است:  

1-. زون کوهستانی مرکزی ( شامل کابل, کاپیسا, پروان, پنچشیر, بامیان, وردک , لوگر وغزنی) :  

ویژگی : زون(1) کوهستانی مرکزی؛ دارای اقلیم قاره ای , کوهستانی و نیمه خشک است زمستان‌های بسیار سرد و طولانی و فصل رشد کوتاه و تابستان های معتدل تا گرم شاخت می شود و چهارفصل بصورت جداگانه منقسم می شود. 

 براساس داده های سال 2025 و امار های بلند مدت ویزگی های اقلیمی این این زون  عبارت از

:  1- وضیعت دما این زون ( درجه حرات ) : به دلیل  ارتفاع زیاد « 1300 تاذ2300 متیر »  دارای زمستان بسیارسرد وتابستان های معتدل است. و چهارفصل متمایز شناختهمی شود. اماصفت( معتدل ) تنهابرای مناطق حاص این زون ( اول )صدق می کند.به دلیل ارتفاع  متوسط شهرهای این زون ( اول )  در بهارو تیرماه بسیار اقلیم مطلوبی دارند.

  دره ها  سرسبز مانند دره ها  پنجشیر,غوربند , سالنگ, نجراب , کوبندها ,شکردره  دره پغمان ,جلدیز و دره  پشه ای میدان وردک 

 -- دما میانگین سالانه  11,4 تا12 درمناطق ناحیه ها شهری ومناطق اطرف کابل    --حداکثر دما تابستان در سرطان(  جولای ) میانگی دما به 33درجه سانتی گراد می رسد . 

  حداقل دما ( زمستان:  در ماه های جدی  دلو( دسامبر و ژانویه ) دما درمناطق کوهستانی  مانند پنچشیر وردک تا20- درجه سانتیگراد یاکمتر که هش می یابد

   -- میانگل احد اقل دما در کابل واطرف ان درطی ماه جنوری حدود 7,1-  درجه سانتی گراد بوده است  

2- بارش سالانه : بارش دراین زون عمدتا"به صورت برف در زمستان و باران در اویل بهار است. میزان کل سالانه: به طور میانگین بین 310 تا360  ملی متر در مناطق هموارتر و تا 400 ملی متر در ارتفاعات. 

وصعیت بارش  در2025: سال 2025, ولایاتی مانند میدان وردک و لوگ باکاهش 45 تا75 درصدی بارش نسبت به میانگین معمول مواچه بوده اند. 

برف باری:  بیشترین حجم برف باری در2025 برای اواخر دسامبر پیش بینی  شده که در مناطق کوهستانی این زون بین 5 تا 30 سانتی متر متغیر است.  

3- شاخص های فصلی و جغرافیایی( 2025) فصل کشت: به دلیل افزایش دما در طول فصل کشت درولایاتی مانند کاپیسا , پنجشیر, افزایش یافته است.نشاندهندی  دما ی بالاتر در تابستان (ماه سرطان تا سنبله ) به دلیل تغیر اقلیمی  از 40 درجه سانتی گراد فراتر رود.  

رطوبت وخشکی : این منطقه داراری اقلیم نمه خشک است. در سال2025 به دلیل پدیده "لا لینا", میزان رطوبت خاک کاهش یافته و خطر خشکسالی  هیدرولوژیکی وجود دارد. 

ساعات افتابی: این زون سالانهبیش از 3,100ساعت افتابی دارد که پتانسیل بالایی برای انرژی خورشدی فراه می کند. ولایت میانگین بارش سالانه (تقریبی)  میانگین دمای جولای (حداکثر) کابل 362 میلی متر32,3,گرادس لوگر( پل علم) حدود 300 میلی متر94  گرادس پنجشیر400+ میلی متر( ارتفاعات )31 گرادس میدان وردک 300-250 متر گرادس.  

نکته مهم: براساس گزارش های نوامبر و دسامبر 2025,دمای هوا در این زون 2 تا 6 درجه سانتی گراد بالاتر از میانگین سال های گشته بوده است که باعث ذوب زود هنگام برف ها و کاهش ذخایر آب زیرزمینی می شود.  

مدیریت منابع آبی: با فزایش وتراکم جمعیت درزون کوهستانی مرکزی بخصوص  حدود شش ملیون در شهر کابل واطراف آن  باعث  کاهش سطح آب های زیرزمینی و خشک دن آب جاه ها و چشمه ها و کاریز ها  بخصوص شهر کابل و اطراف کابل دسترسی به آب آشمیدنی و آبیاری را محدود کرده است وهمین محضله باعث کمبود رطوبت وخشکی اقلیم واب وهوای کابل واطراف ان شده است

 یکم راه ها حل ان مدیریت آب باران: با حفر چاله , حوضچه ها  و گودال هایی برای  جمع اوری آب باران و برف و تغذیه سفره های زیرزمینی وجلوگیر از نشت زمین کابل  است.

  راه بیرورفت از خشک سالی زون مرکزی کوهستانی اعمارسد آبی بالای دریا بنچشیر , دریا غوربند ودریای لوگر است. سد آبی مانع هردرفتن جریان آب از منطقه زون است  که درنتیجه ارتفاع آب را بلند برده ودرآن  آب ذخیره  باعث  تغذیه سفره زیرزمینی تقویت خاک پوشش گیاهی و ایجاد مه عظیم منبع اصلی آب کشاورزی است.

  دوم راه حل  آن انتقال آب  پنچشیر به کابل است: فراهم کردن بهبود وضعیت صحی و کشاورزی  مناطق مسیر انتقال آب و همجنان دسترسی به آب صحی برای شهروندان,حمایت مصارف صنعتی و سرسبزشهر کابل جدیداست.  

 تمرکز بر کشاورزی ( زراعت, مالداری وباغداری ): سازگاری بالایی به اقلیمی آب هوای زون مرکزی  دارند

   زراعت: سبزجات « پیاز, سیر, زردک, کدو , شغلم  وکجالو » گیاهان معطر درباغچه ها « ریحان, ونعناع ».   حبوبات « لوبیا, نخود, وعد س »   غلات « کندم , جو, مشنگـ , باقلا,ماش, شرشم ,ارزن و جواری » .

 میوه ها: « میوه های هستدار,میوه ها دانه دار, میوه ها دانه ریز» .

 میوه ها خانواده کدویا:  

  میوه های هستدار:« هلو,زردالو, گیلاس, الو, البالو ,چهارمغز,و بادام ». 

 میوه ها دانه ریزه « توت, توزمین, تمشک, انگور و انجیر». 

 میوه ها دانه دار« سیب,ناک وانارو » 

 میوه ها خانواده کدویا« خربوزه ,تربوز ,طالبی»   

نوت دیگر زون ها نیز ادمدارد     

داکتر یارمحمد حیدرزاده

 داکتر علم دربخش محیط زیست                                                                                                                                        

منابع و ما خذ 

ــ اتلس افغانستان چاب « ۱۹۸۵ م » اداره سروی کارتوگرافی جیوکارت پولند. 

ــ یادداشت های تحیقیقاتی من از دوره « ماستری ـ داکتری طی سالهای ۱۱۹۹ الی ۱۹۹۵ » . 

ــ سایت اینترنتی در امور زون بندی آب و هوا کشور سویدن 

 تمرکز بر کشت کچالو، بیاز,سیر گندم بهاری و درختان میوه مقاوم به سرما در دره‌ها . 

  داکتریارمحمد حیدرزاده      داکتر علم دربخش محیط زیست                                                                                                                                        

و رطوبت( سلانه) آن از «۲۵۰ تا ۳۰۰ میلی متر» میرسد. 

زون  (  1) دارای ارتفاعات « ۱۳۰۰ تا ۲۳۰۰ متر» از سطح بحر است ، دارای اقلیم معتدل می باشد و چهارفصل بصورت جداگانه منقسم می شود ورطوبت( سلانه) آن از «۲۵۰ تا ۳۰۰ میلی متر» میرسد. 

 زراعت: تمرکز بر کشت  کچالو، گندم بهاری و درختان میوه مقاوم به سرما در دره‌ها. 

 2-. زون شمال‌شرقی (هندوکش و بدخشان)    ویژگی: اقلیم نیمه‌مرطوب کوهستانی با بارش نسبتاً بیشتر. زراعت: مناسب برای غلات دیمی، باغداری و پرورش دام. 

 3-. زون شمال (ولایات بلخ، جوزجان و فاریاب)    ویژگی: دشت‌های گرم با خاک‌های رسوبی حاصلخیز. زراعت: قطب تولید گندم، پنبه و خربزه با اتکا به سیستم‌های آبیاری رودخانه‌ای.  

4-. زون شمال‌غربی (بادغیس و هرات) 

 ویژگی: تحت تأثیر بادهای ۱۲۰ روزه و اقلیم نیمه‌صحرایی. زراعت: کشت زعفران، انگور و محصولات دیمی. 

 5-. زون غرب (حوزه هریرود و مرغاب) 

 ویژگی: تفاوت‌های فاحش دمایی بین شب و روز. زراعت: سیستم‌های آبیاری سنتی و مدرن برای غلات و میوه‌ها. 

6- زون جنوب غربی (ولایات هلمند و نیمروز)  
ویژگی: اب و هوای گرم و خشک (دشت مارگو و رودخانه خاش)  
کشاورزی: محصولات زودرس، گندم زمستانه و انار 

 7- زون  جنوب (قندهار، زابل و پکتیکا) 
ویژگی‌ها: آب و هوای گرم استپی با بارش کم در تابستان. 
کشاورزی: باغداری پیشرفته (انار و انگور) و استفاده گسترده از آب زیرزمینی (سیستم کاریز)  

 8- زون جنوب شرقی (پکتیا و خوست) 
ویژگی‌ها: پوشیده از جنگل و تحت تأثیر بادهای مرطوب موسمی از هند. 
کشاورزی: مناسب برای تولید دانه کُندُر، میوه خشک و کشاورزی در زمین‌های شیب‌دار. 

. 9- زون  شرق (ننگرهار، لغمان و کنر) 
ویژگی‌ها: آب و هوای نیمه‌گرم با زمستان‌های معتدل. 
کشاورزی: تنها منطقه‌ای که امکان برداشت چندین محصول در سال را دارد (مرکبات، ذرت و نیشکر).  
      هدف از این تقسیم‌بندی: حرکت از کشاورزی سنتی به کشاورزی مکانیزه و ایجاد «تقویم کشاورزی» مخصوص برای هر منطقه به منظور جلوگیری از هدررفت منابع و خودکفا شدن افغانستان در تولید گندم. 

گذشته دور به‌طور میانگین مصارف روزانهٔ مردم در افغانسان تا ۱۰ لیتر در روز بوده‌است. در زمان ظاهر شاه ریاست آبرسانی برای هر فرد ۲۰–۲۵ لیتر آب سنجیده به همان پیمانه در شهر کابل آبرسانی می‌کرد.  با افزایش نفوس و کم‌سرعت بودن کار دولتی، توازن توزیع آب تا امروز از میان رفت؛ مردم در  هر گوشه و کنار از آب‌های زیرزمینی استفادهٔ اعظمی می‌نمایند.

   بر اساس تقسیم‌بندی وزارت انرژی و آب افغانستان، این کشور به پنج حوضه آبریز اصلی و ۴۲ حوزهی فرعی تقسیم شده‌است که مجموع مقدار روان آب سطحی این حوضه‌ها سالانه به حدود ۷۵ میلیارد متر مکعب می‌رسد.  این میزان در سال‌های اخیر به دلیل تغییر اقلیم و گرمایش جهانی کاهش یافته‌است. افغانستان به عنوان کشور بالادست، این کشور را مسلط به جریان رودخانه‌های روان به پایین دست و کشورهای    همسایه بدل کرده‌است.    [۱] میانگین مقدار بارندگی در افغانستان ۲۵۰ میلی‌متر در متر مربع در سال است که یعنی در سال در حدود ۱۶۳ میلیارد مترمکعب بارش در کل افغانسان رخ می‌دهد که در نتیجه آن ۵۷ میلیارد متر مکعب روان‌آب تشکیل شده و ۱۸ میلیارد مترمکعب سفره‌های آب زیرزمینی نفوذ می‌کند و باقیمانده طوری تبدیل به بخار و طوری جذب در خاک و مقداری در وجود اجسام زنده و سایر ملحوظات طبیعی ذخیره می‌شود.    [۲] براساس گزارش سازمان ملل و دانشگاه کابل، سرانهٔ آب در افغانستان ۲٬۷۷۵ متر مکعب به ازای هر نفر است 

.[۳] در صورت استفاده درست ازین آب‌ها افزون‌بر ضرورت خود می‌توان به کشورهای همجوار برق  

و آب داد. میانگین ارتفاع در افغانستان ۱٬۲۰۰ متر از سطح دریا است. بلندترین نقطهٔ افغانستان نوشاخ بدخشان است که دارای ارتفاع ۷٬۴۹۲ و پست‌ترین نقطه رودآمو است که دارای ارتفاع ۲۵۰ متر از سطح دریا می‌باشد.  

میانگین بارندگی در مناطق غربی ۲۵۰ میلی‌متر، در مناطق جنوب شرقی ۲۵۰ میلی‌متر، در ساحات شمال شرقی و ارتفاعات بالاتر از ۳٬۰۰۰ متر و کوه‌ها از ۴۵۰ الی ۱٬۰۰۰ میلی‌متر در سال می‌رسد. میزان بارندگی برف در کوه‌های پامیر و واخان ۱٬۰۰۰ میلی‌متر یا یک متر است. دو رود بزرگ  

افغانستان شامل آمودریا با آورد آب سالانه ۲۲ میلیارد مترمکعب و دریای هلمند با آورد آب سالانه ۹٫۳ میلیارد مترمکعب است. ضرورت است تا آب این رودها در تحت پروژه‌ها گرفته شود تا بتواند افغانستان از فقر فرار نماید. سطح استفاده از آب آمودریا صفر و از هلمند ناچیز است 

. افغانستان که دارای ۲۵ رودخانه بزرگ، صدها رود کوچک و هزاران جوی و کوه‌های پر برف دارد. در افغانستان بیشترین آب در بخش کشاورزی به مصرف می‌رسد. آبیاری کشتزارهای کشاورزی در افغانستان آبرسانی و کانال‌کشی شهری آب و منابع آبی در افغانستان ذخایر آب و نقش آن در توسعه زراعت و صنعت در افغانستان چالشها در روند سیاسی تنظیم آب در افغانستان علل خشکسالی راه بیرون رفت از خشکسالی پروژه‌های بزرگ ذخیره آب در افغانستان