داکتریارمحمد حیدر زاده
زون شمال و شمال غرب حوزه دریا آمو
1- زون شمال و شمال غرب حوزه دریا آمو نیمه خشک سرد ولایات ( بلخ ,سمنگان , سر پل ,جوزجان فاریاب ).
ولایات بلخ ,سمنگان , جوزجان وفاریاب بر اساس معیار طبیعی , در زومره حوزه ساختاری زون شمال حوزه آمودریا واقلیم نیمه خشک استپی تابیابانی قرارمی گیرند.
این پنچ ولایت یک نوار جغرافایی پیوسته را در شمال وشمال غرب افغانستان تشکیل می دهند که از جنوب کوهای مرتفع هندوکش محدودشده از شمال به دشت های آسیای میانه ( آمودریا) ختم می شوند. بررسی زون جغرافیایی این زون شمال براساس کلیدی ترین معیارهای طبیعی به شرح زیر است:
1- معیارهای توپوگرافی(پستی وبلندی زمین )
این ولایات دارای ساختار اراضی کاملا مشابه و متصل هستند که شامل بخش اصلی است:
_ بخش کوهستانی و دامنهای ( جنوب) زون تیربند ترکستان و دامنه های شمالی هندوکش است که در جنوب ولایات سمنگان, سرپل ,فاریاب وبلخ به طورکالی ارتفاع انها بین 350 تا 3500 متراز سطح دریا است امتداد دارد.
_ تپه ماهورها( چول ): مناطق واسط میان کوه و دشت که تپه های نرم خاکی لوس هستند و برای مالداری و کاشت للمی شهرت دارند.
دشت رسوبی و ریگستان ها ( زون شمال): دشت های وسیع وهمواردر شمال جوزجان بلخ وفاریاب که بستر دریا آمو متصل میشوند وبخش هایی از آن را ریگستان ها تشکیل میدهند.
درصد شیب زمین : زمین های باشیب 0 تا 5 درجه بهترین پتنسال کشت و مکانیزاسیون را دارند.
جهت شیب : بر میزان دریافت نور خورشید و دمای خاک تاثیرمی گذارد.
ارتفاع از سطح در یا : تعییرات دما و فشار هوا را در مناطق کوهستانی کنترول می کند.
2- معیارهای هیدرولوژی( مدیریت حوزه آبریز رود خانه ها)
تمام این ولایات جزئ از حوزه رودخانه آمودریا هستند رودهای این منطقه همگی از کو های مرکزی جنوب سرچشمه گرفته و به سمت شمال جریان می یابند:
- بلج : توسط رود بلخ (بلخاب) آبیاری میشود که درکذشته به آمودریا می رسید اما اکنون دردشت های بلخ مهار و مصرف می شود.
- سمنگان: آبیاری زمین باغات آن تحت تاسیر رود خلم سمنگان استکه از دامنه های شمالی کوه های هندوکش سرچشمه می گیرد و شهر ایبک مرکز سمنگان را سیر آب می کند.
- سرپل و جوزجان : سفید رود (سرپل) از کوه های سرپل سرچشمه گرفته و پس از عبور از جوزجان( شبرغان) در ریگستان ها فرو می رود.
- فاریاب : توسط رورد های شیرین تگاب ,مینه و قصار آبیاری می شود.
رود شیرین تگاب :آب رودشیرین تگاب از جشمه های متعدد تامین شده زمین های زراعتی بلچراغ , خواجه سبزپوش , شیرین تگاب, دولت اباد و اند خوی ر زیر ا پوشش آبیاری قرار می دهد.
رود قیصار سرچشمه آن سفید کوه ولایت غور است زمین های اندخوی وقصار را تحت پوشش آبیاری قرار می دهد. رورد زنگمار ( دریالمار) نش بسیارمهمی درابیاری زمین باغات وشادابی طبیعت فاریاب ایفامیکند و از شاخه غربی سلیله کوهندوکش از جنوب فاریاب سرچشمه گیرد.
3- معیار اقلیم وآب هوا
اقلیم بری ( قاره ای) نیمه خشک (استپی نیمه بیابانی) است. معیار های میانگین وشاخص های کلید آب و هوایی این پنچ ولایتبر اساس داده های اقلیمی شامل موارد زیر است.
1- میانگین دما و نوسانات حرارتی
–تابستان های داغ و خشک : میانگی دمای تابستان در دشت هاهموار( مانند مزارشریف و شبرغان ) بین 35 تا 42 درجه سانتی گراد است, درمناطق کو هستانی بین منفی تر( جنوب سرپل وسمنگان) این میانگی بین منفی 28تا 32 درجه سانتی گراد است. - زمستان های سرد و نیمه قطبی: میانگی دمای زمستان در مناطق دشت بین 0 تا 5 درجه سانتی گراد و در مناطق کوه هستانی بین منفی 3 تا منفی 10 درجه سانتیگراد تغییرمی کند
-اختلاف شب و روز: به دلیل خشکی هوا, اختلاف دمای شبانه روز در این ولایات بسیار بالا بوده وگاهی به 20 تا 30 درجه سانتی گراد می رسد.
2- میانگین بارندگی سالانه - میزان بارش: میانگین بارندگی در این زون بین 200 تا 350 میلی متر در سال است.
– توزیع بارش : بیشترین میزان بارندگی درفصول زمستان واوایل بهار( ماه های جدی تا ثور) رخ می دهد. تابسان ها در این ولایات تقریبأ بدون باران و کاملا خشک هستند.
– نوع بارش: در دشت هاعمدتأ باران و در ارتفاع عاتسمنگان: سرپل و فاریاب بهصورت برف است که منبع اصلی تامین آب رود خانه های محلی محسوب می شود.
3- رطوبت و تبخیر - - میزان رطوبت : رطوبت نسبی هوا در بیشتر ایام سال ( به ویژه تابستان) بسیار پایین وزیر 30 درصد است که باعث خشکی شدید هوا می شود.
– نرخ تبخیر بالا: به دلیل تابش شدید افتاب و دمای بالا در تابستان میزان تبخیر سطحی آب ها بسیار شدید است. - - ساعت های تاب افتاب : این زون ( بلخ , سرپل , جوزجان, و فاریاب) به بطور میانگین بین 2,800 تا 3,200 ساعت سال از تابش مستقیم بر خوردار هستند. این میزان معادل روزانه 5 ,7 تا 9 ساعت تابش افتاب به صورت میانگین سالانه است.
4- جزیا ت ساعت تابش آفتاب به تفکیک ولایات
ولایت بلخ بلخ : این ولایت سالانه حدود 3,000 تا 3,100 ساعت افتابی دارد در گرم ترین ماه سال (جولای), میزان تابش افتاب روزانه به 12,8 ساعت می رسد
ولایت فریاب: براساس آمارهای اقلیمی ولایات فاریاب مرکز این ولایت سالانه حدود,2,868 ساعت تابش افتاب دریافت می کند. .ولایت جوزجان سمنگان وسرپل: به دلی همجواری جغرافیایی واقلیم مشابه بابلخ ,این سه ولایت سالانه بین 2,900 تا3,100 ساعت ( متوسط 8 ساعت در روز) آسمان آفتابی و صاف دارند.
5- تغییرات طول روز در طول سال ( طول جغرافیایی منطقه) طول روز (زمان بین طلوع تا غروب خورشد ) در این ولایت به شدت تابع فصول سال است.
- در تابستان ( ماه جوزا« جون » طول روز به بیشترین مقدار خود یعنی حدود 15 ساعت و 40 دقیقه می رسد.
– درزمستان ( جدی « جنوری » طول روز بهکمترین مقدار خود یغنی حدود 9 ساعت و 40 دقیقه کاهش می یابد.
تا بیابانی: زون دارای تابستان ها ی بسیار گرم وخشک وزمستان های سرد است.
- توده های هوایی سیبری و اسیای میانه: شمال افغانستان مستقیمأ تحت تاثیر جریانات هوای خشک وسرد صحراهای ترکمنستان وازبکستان قراردارد که در تابستان ها باعث گرما شدید وگرد غبار و در زمستان ها باعث سرما خشک می شود.
4- معیارپوشش گیاهی خاک
-خاک لولس و روسوبی: خاک شمال این ولایات بستر حاصلخیز باد اورد ( لوس ) است که این زون را به گندوی گندم افغانستان تبدیل کرده است.( به ویژه برای گشت للمی).
زهکشی و ظرفیت نگهداری آب : توانایی خاک در ذخیره رطوبت ناشی بارندگی یا آبیاری.
پوشش گیاهی استپی و پسته : دامنه های سمنگان , سرپل وفاریاب دارای جنگلات پست وحشی ودشت های ان ها پوشیده از علفزارهای کوتا استپی است که بزرگترین مرکزپرورش گوسفند قره قل و مالداری در کشور محصوب میشود
اراضی ( توپوگرافی ) ناهموار, تپه ها و دشت های کم بازده این غلات سیستم ریشه ای ملایم بسیار قوی دارند که خاک را در شیب ها حفظ می کند. اقلیم های متعدل, نیمه خشک تا نیمه مرطوب. گندم پایزه به یک دوره سرمای زمستانه نیاز د ارد وگندم بهاره در مناطق بهار خنک کشت می شود.
هر یکی از مناطق زون شمال حوزه دریا آمو دارای پتانسیل های منحصر به فردی در تولید محصولات زراعتی و باغداری مالداری می باشند
پتانسیل ها زون 1 شمال حوزه آمو دریا: به دلیل داستن آب هوا مساعد از قطب مهم زراعتی,باغداری , تولد صناعی دستی کشور محسوب می شود که بالاترین میزان تولید گندم چیدن پسته ومصولات صنعتی پنبه دارد .
- تا ثیر پروژه کانال قوش تیپه بروضیعت ولایات بلخ , جوزجان و فاریاب : این کانال درمسیر خود آب های سطحی وزیرزمینی را تقویت میکند و هم در بهبود وضیعت اجتماعی و دسترسی مردم این ولایات به آب آشامیدنی و ایجاد فارم های زراعتی صنعتی باعث کاهش فقر ومهاجرت.
5- معیار منابع زیرزمینی و ژؤلوژیکی
معیار جیولوجیکی ( زمین شناسی) ولا یات بلخ, سمنگان , جوزجان و فاریاب) براساس قراگیری آن ها درپلتفرم توران و حوزه های بزرگ رسوبی آموا دریا استواراست و ویژه گیزمین شناسی آن ها بر پایه معیار های دسته بندی وتحلیل می شود:
1-
حوزه
آموا
دریا
:
-
ولایات جوزجان و فاریاب بخشی از این حوزه بزرگ رسوبی نفت گاز هستند.
– حوزه تاجیک : ولایات بلخ وسمنگان بیشتر تحت تاثیر حوزه روسبی قراردارند که ساختار های زمین شناسی آن پتانسیل بالای برای ذخایر نفت خام دارند.
- حوزه آمو بزرگ ترین ذخایر گاز طبیعی و نفت در ولایات جوزجان ,سرپل و فاریاب در خود جای داده است
انتخاب نوع غلات مناسب در زون شماوغرب: والایات بلخ , جوزجان , فاریاب و سرپل در زون شمال و شمال غرب از حاصلخیز ترین مناطق زراعتی با اقلیم نیمه خشک و تابستان های گرم هستند. گندم جو اصلی ترین و مناسب ترین غلات این حوزه به شمار می روند . بطور ی که سمنگان از قدیم به عنوان گدام ( افغانسان) شاناخته می شود.
بر اساس معیار های توپوگرافی ( پستی وبلندی زمین ), هیدرولوژیکی ( منابع و رفتارآب ), و اقلیم ( آب و هوا ) حیاتی ترین گام دست یابی به بیشرین عملکرد درکشاورزی است. هریک از غلات اصلی به شرایط محیطی خاصی نیاز دارند که دسته بندی دقیق آن ها به شرح زیر است. دلیل تناسب: جواری به عنوان کشت بهاره و تابستانه در مانطق گرم مسیر این ولایت ها ( مانند جوزجان و فاریاب ) عمل کرد بسیار خوب دارد
جواری یگ گیاه روز بلند و گرم دوست است که به تابستان های گرم, گرم, شب های ملایم وفصل رشد بدون یخ بندی نیاز دارد.
جواری هیدرولوژی ( آب شانسی ) نیازمند رطوبت مداوم خاک در طول دوره رشد( به ویژه زمان گرده افشانی )است
جواری به سیستم آبیاری منظم ( تحت فشاریاسطحی ) یا بارندگی فروان تابستانه نیازد دارد و درخاک هایی با ظرفیت نگهداری آب بالا بهتر بازدهی را دارد.
کاشت گندم ( پاییزه , بهاره ) بهترین عملکرد را در خاک های لومی و رسی- ریگی مناطق این ولایت ها با زمستان های ملایم و تابسان های گرم سازگاری بسیاربالاسس دارد. با اقلیم خشک ونیمه خشک دردامنه هاوهم گندم آبی در دشت های هموار این ولایات کشت می شود.
زمین غرقابی و پر آب مسیر دریا بلخ ولسوالی های فاریاب دست رسی دارند برای گاشت برنج مناسب است این گیاه برای رشد خود به واحداهای حرراتی بالای نور خورشید نیازدارد.
منابع ماخذ:
. - تلس افغانستان اداره و کار تو گرافی جیو کارت پولید 1978 کابل
. - شاسنامه افغانستان بصیر احمد دولت آبادی 1371 کابل
· - یاداشت های تحقیقاتی دوره داکتری من سالهای 1991 الی 1995
· ــ سایت اینترنتی در امور زون بندی آب و هوا کشور سویدن
بالا
بازگشت