خلیل وداد

 

 

ک.گ.ب.، موساد و ساواک در افغانستان و ایران

سالهای ۷۰ میلادی و حفیظ الله امین

 

پیشگفتار

 

تاریخ سده بیستم افغانستان پراز فرود و فراز و سرشار از حوادث تلخ و تراژیک و قتلهای درباری و ترورهای سیاسی است.  

بزرگترین رویدادهای قرن بیستم، جنگ اول و دوم جهانی اند. هردو جنگ عمدتا در قاره اروپا روی دادند و بنابراین خسارات و تلفات اصلی هم از خود اروپاییان و مستعمرات شان بود. مگر کشوری که در هردو جنگ به نحوی اشتراک داشته و کمترین خسارات را متقبل شده و بگونه یی برنده پایان جنگ بود، ایالات متحده امریکا بشمار میرود. در جنگ دوم جهانی اتحاد شوروی در شکست آلمان نازی و متحدینش نقش اساسی را داشته و در درازنای جنگ المانیها را در اتحادشوروی، اروپای شرقی و داخل آلمان تا خود برلین گام بگام شکست داده و از پا درآورد. اتحادشوروی زیر رهبری استالین از آغاز جنگ جهانی خواستار شرکت و اتحاد دول غربی از جمله ایالات متحده امریکا علیه نازیزم بوده و تقاضای جبهه دوم را از آنها میکرد. مگر امریکا و انگلیس همیشه بهانه آورده و نبود راههای لوژیستیک وغیره را دلیل میآوردند. مگر در اصل آنها خواستار تضعیف همزمان اتحادشوروی و المان بوده عملا نظاره میکردند که کدام یک از ازین دوطرف اصلی جنگ پیروز میشوند تا با آن وارد عمل شوند.. پسانها در سال ۱۹۴۳زمانیکه غربیها متوجه شدند که اگر جبهه دوم را باز نکنند، اتحادشوروی در آینده نفوذ بیشتر در اروپا میداشته باشد، بنابرآن  جبهه دوم را عملا فعال ساختند. چنانچه آنها پروژه «لند لیز» را جهت کمک نظامی به اتحادشوروی آغاز کرده و در کنفرانس تهران ۱۹۴۳ تعهدات بیشتری را در سرکوب مشترک نازیرم آلمان و ایتالیای فاشیست دادند. 

درنهایت بزرگترین عملیات متحدین (غربی) بروز ۶ جون ۱۹۴۴ در سواحل نورماندی فرانسه بنام «دی دای»^[1] یا «روز سرنوشت ساز» انجام یافت که پر از تلفات بوده و نشان داد که ایالات متحده و متحدانش هنوز از تاکتیکها و بکار برد درست نیروها بویژه پیاده نظام در جنگهای بزرگ خیلی دور اند (پدیده یی که تاکنون دیده شده و عملا در خاور میانه محسوس است.) بهر حال این روز گام بزرگی در راستای آزادی اروپای غربی از چنگال فاشیزم بود. 

جنگ جهانی دوم  بزرگترین تلفات را برای کشورهای اروپایی  جنگده در بر داشت. چنانچه شمار مجموعی کشته شده گان جنگ دوم جهانی در حدود ۵۵ ملیون نفر اعم از افراد ملکی و نظامی بود ؛ از جمله تلفات پولند در این جنگ ۵ ملیون کشته (بزرگترین رقم نظر به کل نفوس) و اتحاد شوروی وقت بیش از ۲۷ ملیون کشته (بالا ترین شمار در میان همه کشورها) بود. این در حالی بود که شمار کل تلفات نظامی ایالات متحده در این جنگ به ۴۱۶۸۰۰  نفرمیرسید.

از سال ۱۹۴۳ دنیای غرب در رأس ایالات متحده در تبانی با بریتانیا، برنامه های پنهانی برای دوران پسا جنگ را آماده میکرد، چون دنیا آبستن رویدادهای گسترده و جدی در همه قاره ها بود.

 بزرگترین دستآورد جنگ دوم جهانی بیداری آسیا، افریقا وامریکای لاتین و آغاز جنبشهای آزادیخواهی بود که بیشتر آنها از حمایت اتحاد شوروی برخوردار بودند. هنوز جنگ جهانی بکلی پایان نیافته بود که ایالات متحده به قلدری آغاز کرده و مبارزه مشترک علیه اتحاد شوروی و دولتهای هوادارش در سراسر جهان را وظیفه نخستین اش اعلام کرد. گستاخی و زورگویی ایالات متحده پس از مرگ رئیس جمهور روزولت  و در زمان ریاست جمهوری ترومن و آیزنهاور^[2] به اوجش رسید که بمباردمان هیروشیما و ناگاساکی توسط ایالات متحده در اگست ۱۹۴۵ نقطه عطف این کار و نشان دادن زور به اتحاد شوروی و بقیه جهان بود.

در نتیجه جنگ جهانی دوم دنیای کهن استعماری فرو ریخته و دولتهایی مستقل، دموکراتیک، مترقی و چپی در امریکای لاتین (مانند کوبا و چیلی )، افریقا مانند جمهوری کانگو (به رهبری پاتریس لوممبا)، صومالیا، الجزایز، مصر (زیر رهبری جمال عبدالناصر) و در جنوبشرق آسیا (اندونیزیا- زیر رهبری جنرال سوکارنو)، ویتنام (زیر رهبری هوشی مین)، چین (زیر رهبری مائو تسه تونگ) و کوریای شمالی تحت رهبری کیم ار. سون  پدید آمدند که از آغاز با دشمنی شدید و عملیات مخفی و علنی غرب و بویژه امریکا مواجه شدند. ایالات متحده پس ازجنگ جهانی در پهلوی ایجاد بلوکهای نظامی ناتو، سنتو و سیاتو دست به صدها عملیات مخفی و تروریستی در اقصی نقاط جهان زد. سی. آی. ای. در سالهای پس از جنگ در انجام عملیات تروریستی دست باز داشته از آزادی عمل و حمایت گسترده مالی  دولت واشنگتن برخوردار بود. بزرگترین عملیات موفقانه  تروریستی سیا در امریکای لاتین قتل قهرمان راه آزادی زحمتکشان جهان ارنستو چه گوارا و نابودی دولت مستقل و منتخب چیلی زیر رهبری سلوادور آلینده  بود. اما سی.ای. ای. با وجود تلاشهای فراوان  و انجام ۶۳۰ سؤقصد علیه فیدل کاسترو نتوانست او را نابود کند، گرچه عملیاتی شامل دیسانت کماندوها (در سال ۱۹۶۱به جزیره خوکها) و انفجار هواپیماهای مسافربری کوبایی (از جمله در سال ۱۹۷۶بالای خلیج کارابین) با عمله و همه مسافرین داخل هواپیما علیه کوبا اجرأ شدند، ولی ایالات متحده تاکنون نتوانسته کوبا را بزانو درآورد، گرچه ایالات متحده زیر رهبری  ترامپ کماکان قصد نابودی کوبا را بطور جدی در آجندایش دارد. 

در صحنه پسا جنگ جهانی دوم البته در پهلوی پدید آیی دول آزاد، دموکراتیک و مترقی در جهان حکومتهایی بشکل مصنوعی، با حمایت آمریکا و غرب و بنام دولتهای جدید مستقل نیز ساخته شدند که پاکستان، کوریا جنوبی و اسرائیل نمونه های بارز آنها اند. امریکا همراه با متحدان غربی و منطقوی اش برای مقابله با اتحادشوروی در دولتهای مزدوری چون اسرائیل، ایران شاهنشاهی، تایوان و پاکستان نظامیگر سرمایه گذاری سیاسی و نظامی گسترده کرد. 

جالب اینست که در ایجاد اسرائیل اتحادشوروی در پهلوی دولتهای غربی  نقش فعالی داشت چونکه رهبری شوروی میخواست کشوراش از یهودان هوادار صیهونیزم  تهی شود. دولت شوروی در رأس استالین پس از جنگ دوم جهانی با فعالیت تخریبی صیهونیستها مواجه شد. چنانچه در سال ۱۹۴۹ شبکه نفوذی اسرائیل را که میخواست در استان کریمیا شوروی حکومت خودمختار و مستقل یهودی را با حمایت اسرائیل و غرب ایجاد کند، خنثی کرد. در رأس این پروژه خانم  کمیسار امور خارجی شوروی مولوتف بانو ژیمچوژینا مولوتوا که خود مقام وزارت را در دولت شوروی داشت،بود.

 بیخود نیست که یکی از گروههای بزرگ یهودی داخل اسرائیل یهودان شوروی  ویا روسی زبان استند. در اسرائیل حدود ۱۵ ٪ نفوس کشور به روسی مینویسند، میخوانند و حرف میزنند که سومین زبان پس از عبری و عربی میباشد.
وقتی اسرائیل ایجاد شد، سی.ای. ای. در سازماندهی فعالیت اداره استخبارات این کشور موسوم به موساد آنرا حمایت عملی نموده و پسانها نقش فعال منطقوی را به آن محول کرد.

در پهلوی اینها سی.ای. ای. در ایجاد سازمان اطلاعات ایران موسوم  به ساواک کمک جدی کرده و به ایران بصورت کل و بویژه بسازمان اطلاعاتی آن نقش مهم جاسوس منطقوی را داد. پسانها نقش موساد نیز در ایران بیشتر شده و این اداره جاسوسی همکار نزدیک و فعال ساواک شد. ساواک پس از کودتای جمهوری در کابل در سال ۱۹۷۳ (که انرا پدیده خطرناک و کار شورویها تلقی میکرد)  توجه اش را به افغانستان مبذول داشته و شبکه جاسوسی اش را بترتیب در درون کشور توسعه داد.

برعلاوه دولت انگلیس در ایجاد سازمان اطلاعاتی پاکستان آی. اس. آی کمک نموده و راههای همکاری آنرا  با سی.ای. ای. و جهان غرب و دول پسگرای عرب و منطقه باز کرد. آی. اس. آی از آغاز ایجاد بر ارتش یا فوج کشور متکی بوده و مهمترین وظیفه آن مبارزه با هند و افغانستان و گروههای چپگرا و مترقی پاکستان و نیروهای آزادیخواه و جدایی طلب آنجا بود.

با این پیشگفتار میکوشم در جستار پایین نقش سازمانهای استخباراتی جهانی  ومنطقه در رویدادهای سیاسی نظامی افغانستان با نقش مخرب حفیظ الله امین در اشتعال جنگ داخلی، رشد بنیادگرایی اسلامی، سرکوب جنبش چپ کشور و تیره روزی افغانستان که تا امروزه روز ادامه دارد، را جستجو کنم. باید بگویم که منبع الهامم کتاب جاسوس بازنشسته شوروی «اسناد واسیلی میتروخین و اندریو کریستوفر ک.گ.ب. در افغانستان»^[3]  بزبان روسی بود که بزبانهای گوناگون از جمله بفارسیبرگردان و نشر شده است. چنانچه در متن فارسی کتاب، برگهای ۴۵۵- ۴۵۷ آن به افغانستان سالهای ۷۰ و ۸۰ م. و بگونه ویژه به ح.د.خ.ا. و رهبری آن اختصاص یافته است.

همچنان نگارنده این سطور در گذشته با دو تن از بنیانگذاران ح.دخ.ا. اکادمسین ها دستگیر پنجشیری و سلیمان لایق گفتگوهای تلفونی و مستقیم داشته و برعلاوه صحبتهای تلفونی با شادروان پنجشیری از کتاب شان «ظهور و زوال حزب دموکراتیک خلق افغانستان» استفاده مأخذی نموده است.

پیش از طرح این جستار خواستم با محترم عبدالوکیل وزیر امور خارجه پیشین افغانستان نیز تبادل نظر  کنم، متاسفانه به نسبت مشکلات صحی ایشان چنین فرصتی تاکنون مساعد نشده است.

محترم عبدالحمید محتاط از سازماندهندگان کودتای ۲۶ سرطان و از رجال برجسته سیاسی (که مقامهای وزارت، سفارت، معاونیت صدارت و معاونیت ریاست جمهوری را در کارنامه هایش دارد) نیز نسبت مشکل شنوایی فعلا از گفتگو با من پوزش خواست.

در نبشته حاضر از کتاب «از پادشاهی مطلقه الی سقوط جمهوری دموکراتیک افغانستان» محترم وکیل بهره کافی برده ام. هکذا بر داده های کتاب شادروان سلطان علی کشتمند صدراعظم قبلی کشور «یادداشتهای سیاسی و رویدادهای تاریخی» نیز در این نوشتار استناد شده است. در این راستا کتاب دوکتور محمد حسن شرق «تأسیس و تخریب اولین جمهوری افغانستان» نیز همچون مأخذ و ریشه مورد استفاده قرار گرفته است.

افزون براینها معلومات و نظریات محترم سید حسن رشاد افسر خبیر پیشین اردو و گارد ملی  کشور در باره کودتای ۲۶ سرطان، امین و روابط آن با قدیر وزیر داخله و گلبدین حکمتیار و بویژه سقوط جمهوری داوود خان را نیزهمچون منبع استفاده نموده ام.

در جستار کنونی همچنان از کتب و آثار ایرانی مانند: «زندگی و خاطرات امیر عباس هویدا»، «سه رویداد و سه مرد (نگاهی نو به یک دهه از تاریخ معاصر ایران)»، خاطرات محمد رضا پهلوی «پاسخ به تاریخ»، سال ۱۳۷۱ خ.، «اعترافات ژنرال، خاطرات ارتشبد عباس قره باغی»، «استراتیژی پیرامونی اسرائیل. محمد تقی تقی پور»، کتاب «فرزندان استر، مجموعه مقالاتی درباره ی تاریخ و زندگی یهودیان در ایران»، نیزهمچون خاستگاه بهره گرفته ام.

همجنان سایتهای رسمی زیرینایرانی درباره ساواک، موساد و دولت شاهنشاهی مطالعه کرده و نکات مهم آنها را در نبشته ام درنظر گرفته ام:

  ، پیمانساواکباموساد- بخشاولمرکز بررسی اسناد تاریخی

موساد و همکاری اطلاعاتی با ساواک - اندیشکده مطالعات یهود | Jewish Studies Center-

-        مرکز بررسی اسناد تاریخیhttps://share.google/6yhEsDhojADxFuW0l-

https://share.google/iifkibdqlHvDJDsZh- چرا و چگونه موساد، شاه را سرنگون كرد!-کاوه احمدی علی آباد - ایران لیبرال

-عملیات برون‌مرزی ساواک-مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی https://share.google/P7B9JeaYunQvhCVXz

-چه کسی پیشنهاد تشکیل ساواک را به محمدرضا شاه داد؟ https://share.google/M9eYGCxfVCMY9SCw7

-ساواک چگونه دستگاهی بود؟ - BBC News فارسی https://share.google/ycy8DwnHu2AAjevzqو

من نگارنده در درازنای سالهای آموزش دانشگاهی با استادان خاور شناس و افغانستان شناس شوروی (مانند محترم دکتور کارگون، لاندا روبرت گریگوریویچ، گانکوفسکی و پلاستون ازاکادمی شرقشناسی فدراسیون روسیه) نیز آشنا بودم. خاطرات این افغانستان شناسان درباره افغانستان و رهبران گذشته آن برایم نیز با ارزش و مفید بوده و هر از گاهی آنها را بیاد آورده و بکار میبرم که در متن نبشته خواننده با آنها نیز آشنا میشود.

 

خلیل وداد، شهر دنهاگ (لاهه) هالند ماه جولای  سال ۲۰۲۶ 

 

*********

 

۱. افغانستان و ایران میدان رقابت قدرتها و رویارویی شبکه های جاسوسی در سالهای پیش و پس از جنگ جهانی

 

جنگ جهانی دوم همانند جنگ یکم جهانی با مرام اصلی تقسیم دوباره جهان (از جمله مستعمرات جدید و سرزمینهای نو) آغاز و انجام یافت. هردو جنگ فاجعه بار و خونین بودند، مگر پهنا و ژرفای فجایع جنگ دوم جهانی گسترده تر، دردآور و فلاکتبار تر بود.

عمده ترین مشخصه جنگ دوم جهانی آغاز و ادامه جنگ بر علیه ملل دیگر از سوی آلمان فاشیستی با ایدیالوژی ناسیونال- سوسیالیزم (نازی) مبتنی بر برتری نژادی بود که بیرحمانه و جلاد وار اجرا میشد. جنگ جهانی دوم وقتی به اوجش رسید که آلمان نازی به اتحادشوروی حمله کرد. در سالهای اول جنگ جهانی دوم ایالات متحده و بریتانیا منتظر بودند، ببیننندکه در رویارویی شوروی و آلمان کی برنده میشود تا استراتیژی خود را مطلبق آن بسازند. البته بیشتر رهبران انگلو ساکسونها فکر نمیکردند اتحادشوروی ابتکار جنگی را دراواخر سال ۱۹۴۲ بدست گیرد. اما وقتی شاهد شکستهای آلمان و پیشروی ارتش سرخ شدند، خواستند به اتحاد شوروی به مثابه متفقین همگام شوند تا در تقسیم آینده حهان پس نمانند. بنابرآن وعده بازنمودن جبهه دوم را داده و از تقسیم دوباره جهان حرف بمیان آوردند.  یکی از گامهای نخستین متفقین در راستای رویارویی با المان گسیل لشکرهایشان به ایران و برخی کشورهای افریقایی بود.

یکی از  دستآوردهای منفی جنگ جهانی دوم هستایش و ریشه یی شدن جنگ ستیزی در کشور نوبنیاد اسرائیل و نیرومندی سیاستمداران خشن و افراطی هوادار صیهونیزم^[4] در اسرائیل و سیاستهای جهانی بود.

ایران حتی در سالهای پیش از جنگ دوم جهانی به صحنه رقابت و کشمکش علنی و گاه پنهانی قدرتهای خارجی و در گام نخست آلمان هیتلری و دوکشوردرگیر در جنگ جهانی (آتحاد شوروی و بریتانیا) و بعدها امریکا مبدل شد.

در سالهای آغازین جنگ جهانی دوم متحدین ضد هیتلری فیصله کردند، ایران را زیر کنترول خویش درآورند. بنابراین بروز ۲۵ اگست ۱۹۴۱(سوم شهریور ۱۳۲۰. خ.) نیروهای ارتش به شمال ایران سرخ داخل شده و نواحی جنوب و غرب کشور را قوای بریتانیایی اشغال کردند.^[5] پسانها قسما ایالات متحده نیز به آنان پیوست. یکی از دلایل اصلی اشغال ایران توسط متفقین تأمین لوژستیک مطمئن برای اتحاد شوروی در نبرد علیه آلمان نازی و جلوگیری از نفوذ آلمان و متحدینش به آسیای مرکزی، قفقاز و جهش آنها بسوی هند برتانوی بود.

   بر اساس فشارهای متفقین رضاشاه در شهریور سال۱۳۲۰ (۱۹۴۱ م.) استعفا داده و سلطنت را به پسر جوانش محمد رضا واگذار کرد. در ماه شهریور سال ۱۳۲۰ خ.  محمد رضا شاه جوان که به حمایه  و مداخله امریکا و انگلیس ( و بکمک سی. آی. ای. و سرویس اطلاعاتی انگیس) بقدرت رسیده بود، پیمان ننگین «کاپیتولاسیون» را اجرا کرد، که برمبنای آن آمریکاییهای شاغل در ایران از مصئونیت دیپلماتیک برخوردار بودند. بر اساس ارقام منابع ایرانی شمار این «دیپلماتها» در آستانه انقلااب اسلامی ایران به ۵۰ هزار نفر میرسید! ^[6]

ایالات متحده و انگلیس پس از پایان جنگ دوم جهانی مرام «مبارزه با کمونیزم» را در سراسر جهان اولویت نخستین شان اعلام کردند.

کشورهای غربی از روز ایجاد اسرائیل تاکنون بی هیچ شرطی و با تمام قد از دولت اسرائیل و صیهونیزم حمایت میکنند. نیکسن رئیس جمهور پیشین امریکا سیاست پشتیبانی بیدریغ ایالات متحده از اسرائیل را چنین بیان کرده است:

«تعهد ما به بقا و امنیت اسرائیل ریشه دار است. ما متحدانی براساسی نوشته ای رسمی نیستیم! بلکه چیزی قویترمارا به هم پیوند داده است{…}تعهد ما به اسرائیل از میراث جنگ جهانی دوم و منافع اخلاقی و ایدیولوژیکی ما {…} سرچشمه میگیرد. هیچ رئیس جمهور و یا کنگره امریکا، هرگز اجازه نخواهد داد که کشور اسرائیل نابود شود….تعهد ما به اسرائیل موجب شده تا بهای گرانی {…}بپردازیم.»^[7]

پس از ورود نیروهای خارجی به ایران خلاف وعده های نخستین دول متحدین (بدون موافقت دولت ایران) نیروهای شوروی و انگلیس  به جلب و احضار برخی شخصیتهای ایرانی پرداخته و آنها را به بهانه همکاری با آلمان نازی خودسرانه بازداشت میکردند. از سویی اتحاد شوروی و ارتش سرخ آن از نیروهای جدایی طلب و چپی هوادارشوروی در شمال ایران پشتیبانی عملی و علنی میکرد.

واضحترین مداخله استخباراتی و سیاسی انگلوساکسونها در ایران سقوط حکومت دکتر مصدق بود. چنانچه در سال ۱۹۵۳«آلن دالس رئیس سازمان مرکزی اطلاعات امریکا سی. آی. ای و همسرش به بهانه استفاده از تعطیلات تابستانی عازم کوه های آلپ در سویس شدند. ژنرال نرمان شوارتزکف امریکایی که در زمان جنگ رئیس هیأت مستشاری امریکا در ژاندارمری ایران بود، از همان جا سر درآورد و سپس عازم کراچی- دمشق و بیروت و تهران شد.»^[8]

« شاهدخت اشرف نیز که در فرانسه بود، از آنجا به سویس رفت. همچنین لوی هندرسن، پس از گذراندن دوماه مرخصی در راه مراجعت به تهران، سری به سویس زد! این چهارتن و شاید کسان دیگری که نامی از آنها نیست، محرمانه با یکدیگر ملاقات کردند. به کرمیت روزولت رئیس سی. آی. ای. در خاورمیانه که مقیم قاهره بود، مأموریت داده شد که برای «مراقبت در اجرای طرح» به تهران برود.ژنرال شوارتزکف نیز راهی تهران شد. «مأموریت» شاهدخت اشرف آن بود که محمد رضاشاه را به توشیح فرمان برکناری مصدق وادارد.»^[9]

از آغاز جنگ دوم جهانی آلمان نازی برای مقابله با اتحاد شوروی و انگلیس در قفقار و آسیای مرکزی نیز دست به عمل شده و برنامه گسترش جنگ به قفقاز، ایران و بویژه افغانستان را تنظیم کرد. در همین راستا درماه اپریل  سال ۱۹۴۱آلمان فاشیستی آمادگیهایی در راستای اشغال افغانستان (پس از پایان موفقانه جنگ ضد شوروی)را گرفت.  مطابق فرمان شماره ۲۳ ستاد ارتش المان (ورماخت) آمادگی برای تنظیم یک لشکر ویژه کوهی برای افغانستان (بمثابه تخته خیزی در جهت حمله از جنوب به اتحادشوروی بکمک مخالفان مسلمان آسیای مرکزی و به جنوب بسوی هند برتانوی بکمک قبایل پشتون نوار مرزی) را گرفت. مگر شکست المان در استالینگراد نقطه عطف جنگ جهانی دوم بوده و با شکستهای بعدی المان در کورسک و قفقاز برنامه های تجاوزی آلمان نازی را از جمله درباره افغانستان به خاک یکسان کرد.

طراح عملیات افغانی المان نازی سرهنگ فون هیتینگ بود که پیش از این در سال ۱۹۱۴ در ترکیب هیأت نظامی المان به کابل رفته، شناخت خوبی از افغانستان داشته و با امیر حبیب الله سراج دیدار کرده بود.^[10]قرار بود او بحیث سفیر فوق العاده آلمان نازی در سالهای جنگ به کابل برود، مگر برتانیا ویزای هند را برایش نداد و این کار عملی نشد. برمبنای این برنامه آلمان فاشیستی  یک واحد نظامی متشکل  از ۴ هزار نفر باید پایتخت افغانستان کابل را تسخیر نموده و در جهت بقدرت رسیدن امان الله خان بجای ظاهرشاه و آل یحیی عمل میکرد، که چنین نشد.

سالهای جنگ جهانی دوم برای ایران زمان دشوار و پر از هرج مرج بوده و محمد رضا جوان هم مانند مهره غیر فعال در میدان شطرنج بین المللی و ملی عمل میکرد. از سویی وضع وخیم اقتصادی و کمبود خوراک حکومت و شاه ایران را بیشتر به دامان غرب میانداخت. بقول ابوالحسن ابتهاج «مملکت صاحب نداشت، شاه در کاخش نشسته بود و کسی او را به بازی نمیگرفت و اگر هم کارهایی می کرد غیرمستقیم و توسط افراد دیگر بود. مملکت هم توسط قوای خارجی اشغال شده بود».^[11]

محمد رضا پهلوی در سالهای نخست حاکمیتش با چالشهای بیشمار ازجملهمشکلات شخصی مالی و مادی دچار بود. چنانچه در ماه اگست سال ۱۹۵۳ که شاه ایران بر اثر آشوب دوران مصدق  به روم گریخت، مشهور شد که یک تاجر ثروتمند یهودی ایرانی به نام «مراد اریه» به دیدار او رفته و با تقدیم چک سفید امضا، سرمایه هنگفتی در اختیار شاه قرار داده است. خانواده سلطنتی از محل آن پول، تا زمان سرنگونی مصدق توسط «سیا» در ایتالیا زندگی کردند.»^[12]

مگر در افغانستان:

فعالیت شبکه های اطلاعاتی شوروی بسالهای ۱۹۲۰ پس از استقلال سیاسی افغانستان و برقراری روابط رسمی دیپلماتیک در زمان شاه امان الله درافغانستان شکل گرفت. در آنسالها نام این اداره بنام «چکا» و یا وِ. چ. ک. ا. یادشده وبخش استخبارات خارجی آن بنام اداره کل سیاسی و یا بشکل مخفف به روسی او. گ. پ. او. یاد میشد. مهمترین وظایف شبکه ریزدنتوری^[13] گ.پ.او. در کابل ایجاد و گسترش شبکه اجنتوری^[14]  برای مبارزه با شبکههای اطلاعاتی غربی بویژه انگلیس و آلمان وبخصوص مبارزه با فعالیتهای مهاجران آسیای میانه شوروی در رأس امیر مخلوعِ بخارا سید عالم خان بود. در رأس این شبکه جاسوس مشهور شوروی گریگوری آقابیکوف قرار داشت که پسانها به غرب فرار کرده و بعدا کشته شد.^[15]

از سویی آلمان از سالهای میانه سی با بقدرت رسیدت هیتلر فعالیتهای جاسوسی اش را در اقصی نقاط جهان  گسترده و فعال ساخته و در آستانه جنگ جهانی دوم به اوجش رساند. در سالهای آغازین جنگ جهانی دوم هم در افغانستان و هم در ایران شبکه استخبارات المان نازی عمیقا رشد کرده و بطور ویژه در سال ۱۹۴۳ خیلی فعال شد. این شبکه ها در افغانستان بیشتر در پروژههای آموزشی، عمرانی و بویژه از طریق مجاری دیپلماتیک و قونسلی فعال بودند. این فعالیتها بالاخره به خطرها و تهدیدهای امنیتی جدی تبدیل شده و کشورهای مختلف و بویژه متفقین را به برخورد جدی وادشت.

در سال ۱۹۴۱ برخی زمامداران افغان در کابل ازجمله شاه محمود سپه سالار و وزیر حربیه، سردار محمد داوود وزیر داخله و سردار محمد نعیم معاون وزیر خارجه با آلمان نازی در تماس شده آمادگی شان را در راستای اتحاد با کشورهای محور در جنگ علیه متفقین اعلام کردند. چنانچه سفارت آلمان درکابل در سال ۱۹۴۲ نوشته بود که  دولت افغانستان «…با مراجعت های پی درپی به سفارت ما (از اواخر جولای ۱۹۴۲) خواستار همکاری های سیاسی دوکشور در آینده شده است. مهم تر از همه اینکه دولت افغانستان حالا حاضر شده است، اطلاعات لازم در مورد ایران و هندوستان را در اختیار ما قرار دهد. اما آلمانیها که خانوده «یحیی خیل» را دست نشانده انگلیس میدانستند، از این کار طفره رفتند.^[16]

همچنان یکی از هواداران آلمان نازی وزیر اقتصاد کشور عبدالمجید زابلی در سال اول جنگ (که خود یکی از سرمایه داران و سیاستمداران مهم افغانستان بود)- به بهانه تداوی به آلمان رفته و به گفت و شنود راجع به مسایل سیاسی که خارج دایره صلاحیتش بود، پرداخت. «چنانچه وی بجای مذاکرات اقتصادی به مقامات آلمانی اظهار داشت که افغانستان حاضر است پس از بدست آوردن سلاح کافی از آلمان به طرفداری آن کشور داخل جنگ شود و تا رسیدن به آن مرحله اقدامات قبایل سرحد را علیه دولت برتانیه در هند تحریک و تقویت کند، به شرط آنکه در پایان جنگ آلمان سرزمینهای واقع در شرق و جنوب را تا رودخانه سند با شهر کراچی به آنان واگذار شود.»^[17]

زابلی با موافقه قبلی حکومت افغانستان تلاش ورزید که «آلمان را از دوستی  حکومت افغانستان مطمئن ساخته و از فکر بازگرداندن تاج و تخت به امان الله شاه که موضوع او در همین وقت و زمان در کشورهای محور زیر غور و بحث بود، منصرف گرداند.»^[18] مگر آلمانیها به آل یحیی و حکومت افغانستان (بدلیل نزدیکی بیش از حد با انگلیسها) اعتماد نداشته  وقراری با دولت ظاهر شاه و حکومت یحیی خیل نگذاشتند.

بدنبال این رویدادها درسال ۱۹۴۱حدود ۱۸۰ شهروند آلمانی (از جمله آموزگاران لیسه امانی، مهندسان و متخصصان امور نساجی) و ۸ نفر ایتالوی از افغانستان اخراج شدند.^[19]  پسانها در سال ۱۹۴۳ (بعد از شکستهای متواتر آلمان توسط اتحادشوروی) کارمندان دیپلماتیک ایتالیا و آلمان توسط حکومت محمد هاشم خان توقیف شده و به سفارت شوروی تسلیم داده شدند که آنها بنوبه خود همه را به اتحاد شوروی فرستادند. بهر ترتیب جنگ جهانی دوم در ماه می سال ۱۹۴۵ با تسلیم بلا قید و شرط آلمان نازی پایان یافت.

در نهایت در ۹ می ۱۹۴۵ حکومت افغانستان بر اساس پیشنهاد سفرای محتدین خزانه و آرشیف سفارت جرمنی در کابل را مهر و لاک کرده و کارمندان سفارت را به مقامات شوروی تسلیم دادند.^[20]

اما شورویها در امر خروج ارتش سرخ از ایران عمدا تعلل کرده و برنامه هایی را برای جدایی کردستان، آذربایجان و مازندران داشتند که به مذاق غربیها جور نمی آمد. استالین رهبر شوروی در سال ۱۹۴۶ شخصا اعلام کرد ارتش سرخ طبق تعهداتی که با دولت ایران دارد به تدریج از اینکشور خارج خواهد شد که پسانها چنین هم شد.

مگر در سالهای پس از جنگ دوم جهانی جنگ باصطلاح سرد آغاز شد و ایالات متحده و متحدینش به اعمال جاسوسی، تخریبی و تبلیغات گسترده علیه شوروی و کشورهای دوستش پرداختند، چنانچه سی. آی. ای. ایران را بتدریج به قرارگاه اصلی اطلاعاتی شان در منطقه تبدیل کرد.^[21]

در این راستا ایالات متحده تلاش داشت تا همزمان حلقه محاصره اش را از طریق بلاکهای نظامی جدید در همسایگی و نزدیکی اتحادشوروی تنگتر سازد که ایجاد پیمانهای نظامی منطقوی، سنتو وسیاتو باشتراک پاکستان و ایران و ترکیه  نمونه های آنند. از همه مهمتر گسترش فعالیتهای سازمان اطلاعات اسرائیل موسوم به موساد از سالهای ۵۰ ببعد  میلادی در منطقه بود.

 چنانچه پیشتر یاد شد، در همان زمان سازمان امنیت ایران بنام ساواک در سال ۱۳۳۲ به توصیه سیا  و به امر محمد رضا شاه «به منظور مبارزه با عملیات براندازی کمونیستها در ایران»^[22] تشکیل شد، که تا سقوط رژیم شاهنشاهی این مرام، اولویت اصلی برای ساواک داشت.

پس از جنگ دوم جهانی غرب و در رأس امریکا به ایران شاهنشاهی نقش مهمی قایل شده و با درنظرداشت موقعیت جیوپولیتیکی آن و همچنان منابع سرشار طبیعی و بویژه نفت نقش مهم بین المللی و منطقوی را قایل شدند. ایران سالهای  ۶۰ و ۷۰  م.  (بویژه در دوران نخست وزیری امیر عباس هویدا) «به بزرگترین پایگاه  جاسوسی و اطلاعاتی امریکا نه فقط در منطقه بلکه در سراسر قاره آسیا مبدل گردید. «در دوران حکومت هویدا حتی گردهمایی جاسوسان منطقه یی سی. آی. ای. در تهران برگزار میشد.»^[23] ولی اوج همکاری بخصوص استخباراتی و جاسوسی زلتبار ایران، موافقت شاه کشور با استقرار دو ایستگاه نیرومند جاسوسی و خبرگیری امریکا در قلب جنگلهای دور افتاده شمال ایران که به وسیله آن دو پایگاه ایالات متحده تمام فعالیتهای نظامی شورویها در جمهوریهای آسیای مرکزی و قفقاز را ترصد کرده و با ارزش ترین اطلاعات نظامی را برای مقابله با شوروی در این منطقه حساس جهان در اختیار امریکا میگذاشت، بود. همزمان با گذشت زمان نقش موساد در ایران بزرگتر و ژرفتر شده و همکاریهای دوجانبه و سه جانبه موساد، ساواک و ادارات استخباراتی ترکیه، مصر و پاکستان با مرکزیت تهران برای مقابله با نفوذ کمونیزم، گسترده و عمیق میشد.^[24]

بقول مولفان کتاب پشت پرده افغانستان «در میان جنبه های غیر علنی نفوذ ایران می توان به فعالیت گسترده آژانس اطلاعاتی  این کشور " ساواک " اشاره کرد که سعی داشت با ک.گ.ب. در افغانستان رقابت نماید.»^[25]

همکاریهای سیا و ساواک و رخنه در درون دولت و جامعه ایران از سوی استخبارات کشورهای دیگر نیز با گذشت زمان بیشتر و عمیقتر میشد. چنانچه در کتاب زندگی و خاطرات امیرعباس هویدا درینباره آمده است:

«هیأت نمایندگی آمریکا در ایران از سازمانی بسیار وسیع مرکب از ۱۴۰۰ آمریکایی برخوردار است که بخش اعظم آنها (۱۲۰۰) نفر در گروه کمک مستشاری نظامی آمریکا در ایران مشغول به کار بوده و ۸۵۰ نفر آنها از اتباع محلی هستند. وزارت خارجه دارای ۱۰۲ کارمند آمریکایی و ۱۶۵ کارمند محلی است. علاوه بر وزارت خارجه نمایندگی از وزارت بازرگانی، کشاورزی، آژانس مبارزه با مواد مخدر، اداره مالیات بر درآمد، ادراه هوایی فدرال، آژانس ارتباطات بین المللی و وزارت دفاع نیز در آنجا به کار مشغول می باشند.»^[26]

ایران شاهنشاهی برعلاوه همکاری استخباراتی با امریکا بزرگترین خریدار تسلیحات آنکشور نیز بود. چنانچه در سال ۱۹۷۷ ایران معادل ۶ میلیارد دلار و در سال مالی ۱۹۷۸ نیز معادل ۳ میلیارد دلار از امریکا اسلحه خرید.^[27] ایران شاهنشاهی بزرگترین خریدار تسلیحات امریکایی بود و نخستین کشوری در منطقه بود که اف۱۵ را از امریکا خریداری کرد، که تاکنون با گذشت سالها در نیروی هوایی ایران و کشورهای دیگر فعال است.

امیر عباس هویدا خود در اینباره نوشته: و اینها همزمان با رشد شمار زیاد امریکاییهای «کارشناس» و خانواده های شان در ایران بود. «حضور حدود ۱۸۰۰۰ پرسنل نظامی امریکایی و وابستگانشان که اکثرا غیر نظامی هستند در ایران رشدی چشمگیر یافته است…»^[28] همچنان به نقل از کتاب جنرال قره باغی «سنای امریکا در سال ۱۹۷۶ گذارش میدهد که «۵۰ تا ۶۰ هزار مستشار و متخصص نظامی امریکایی به ایران خواهند رفت. به طوری که ایران بدون شرکت فعالانه و روز بروز امریکا قادر نخواهد بود در هیچ جنگی شرکت کند.»^[29]

درپهلوی افراد عادی سیا، مأمورین «زبده سی. آی. ای نیز اکثرا تحت پوشش این هیأتها  به ایران اعزام میشدند.

با اعزام «ریچاردهلمز» جاسوس کهنه کار آمریکایی و رئیس پرقدرت سی. آی.ای. به عنوان سفیر کبیر ایالات متحده به تهران، سفارت اینکشور در ایران به مرکز کنترل عملیاتی سیا در پهنه وسیعی از خاک آسیا و افریقا تبدیل شد.» ^[30]

در باره اهمیت همکاری فرامنطقوی فعالیتهای جاسوسی ایران با سایر کشورها در افریقا سیا «کلوب سافاری!» را در سال ۱۹۷۳ ایجاد نموده و چنین نتیجه گیری کرد: «حوادث اخیر آنگولا و دیگر بخشهای آفریقا نشان میدهد که این قاره میتواند محل بروز انقلابهای مارکسیستی تحت رهبری شوروی به حساب آید. زیرا شوروی در آنجا ازوجود افراد و سازمانهای طرفدار خود و یا ایدیولوژی مارکسیسم برخوردار است.»^[31]

و اما پیرامون تاریخ موساد:

در سال ۱۹۴۸هنگامیکه قیمومیت انگلستان بر فلسطین پایان یافت، جمیعت یهودی ساکن آن سرزمین اسرائیل را تأسیس نمود. مگر هواداران ایجاد دولت اسرائیل از پیشاپیش آمادگیهای لازم را انجام داده و آماده هستایش ساختارهای دولتی دولت صیهونیستی بودند. چنانچه  از سال ۱۹۲۳یک ساختار نظامی مخفی اطلاعاتی و امنیتی بنام آژانس یهود نیز وجود داشت که سلف موساد و غیره بوده و شالوده بعدی خدمات جاسوسی اسرائیل بنام  اخبار (اطلاعات) یا شای را گذاشت. 

اهداف شای (از سال ۱۹۲۳ تا ۱۹۴۸) اینها بود:

پیشبرد امر تأسیس یک دولت مستقل  اسرائیلی، نفوذ در تأسیسات و تشکیلات قیمومیتی انگلستان…، جمع آوری اخبار و اطلاعات سیاسی جهت بهره گیری در تبلیغات صهیونیستی در فلسطین و کشورهای مجاور…، حفظ امنیت قاچاق اسلحه و برنامه مهاجرت غیرقانونی {یهودی ها به فلسطین}و…^[32]

شای بتدریج در اسرائیل به یکی از نهادهای قوی با شبکه گسترده (شامل بخشهای اطلاعات سیاسی، امنیت داخلی و ضدجاسوسی، اطلاعات نظامی، شاخه پولیسی، اطلاعات نظامی و بالآخره اطلاعات و امنیت دریایی{…} گاه خارج از کنترول تبدیل شده و درسال۱۹۵۱نخست وزیر{دیوید بن گوریون} و کابینه اش را واداشت، تا با احساس خطر از درگیریهای داخلی و عدم همآهنگی زیر مجموعه ها و زیرساختهای امنیتی و اطلاعاتی اسرائیل را بازسازی نمایند. به اینگونه در ۱۳ ماه دسامبر سال ۱۹۴۹ اداره جدید بنام مؤسسه (انستیتوت) کسب اطلاعات و عملیات ویژٰه^[33] توسط نخست وزیر آنزمان اسرائیل داوید بن گوریون ایجاد شد،^[34] که اکنون بنام موساد معروف است.

موساد^[35] که خلاصه نام انستیتوت اطلاعات و عملیات سری اسرائیل یا (موساد لتافکدیم میوچادیم) است که درپهلوی ادارات دیگر استخباراتی اسرائیل مانند موسسات «امان» یا اگاف مودین (یا سازمان اطلاعات ارتش اسرائیل) و «شین بت» (یا اداره امنیت داخلی و ضد جاسوسی اسرائیل) میباشد.

در رأس ادارات نامبرده کمیته وعدت (کمیته سران سرویسها) قرار داشته که مسئولیت همآهنگی عملیات اعضای خویش را که برعلاوه ادارات نامبرده استخباراتی، رئیس کل بازرسی، مدیرکل وزارت امور خارجه و رئیس مرکز تحقیقات و طرحریزی وزارت امور خارجه و مشاورین سیاسی، نظامی، اطلاعاتی و ضد تروریستی نخست وزیر در آن عضویت دارند، قرار دارد. رئیس موساد ریاست وعدت را بعهده دارد. اما در عمل (بویژه در هنگام جنگها که از دیرباز جریان دارد، نگارنده وداد) رئیس اطلاعات نظامی موساد را از جهت قدرت و اهمیت تحت الشعاع قرار داده است.^[36] این اداره (موساد) از بدو ایجاد تحت نظر مستقیم صدراعظم کشور اسرائیل کار میکند. موساد بکمک سی. ای. ای. ایجاد شده و از آغاز با سیا، سازمان اطلاعات انگلیس ام. ای. ۶، اداره استخبارات فرانسه، اطلاعات عربستان سعودی، موسسه استخبارات مراکش، و دیگر کشورهای دوست اسرائیل (مانند اداره اطلاعات ترکیه و در سالهای اخیر با هند، وداد) همکاری تنگاتنگ دارد.^[37]

یکی از وظایف مهم موساد فعالیت در راستای امنیت و ثبات در خاور میانه و جهان برشالوده منافع اسرائیل است.^[38]

این سازمان اطلاعاتی اسرائیلی مطرح در جهان از بدو تاسیس تاکنون از بودجه لازم، صلاحیتها و پرسونل کافی برخوردار است. چنانچه در سال ۲۰۱۸ این اداره جاسوسی دارای ۷ هزار عضو و ۸ اداره  بود.^[39] شمار پرسونل کادری موساد میان ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ تن است که ۵۰۰ تن آنان دارای درجه افسری میباشند.^[40]

مهمترین بخش وظایف این اداره جاسوسی خارجی، اجرای عملیات ویژه در بیرون کشور، نفوذ در ادارات اطلاعاتی کشورهای خارجی بشمول کشورهای دوست (و حتی ابرقدرتها، وداد) میباشد. این اداره از بدو ایجاد، انجام عملیات تخریبی در خاور میانه را وظیفه مهم خویش شمرده و در کشورهای شرق میانه (خلیج) از نفوذ ژرف و واضحی برخوردار بوده است. این اداره ایران را کشور مهم و شاهراه با ارزش بازیهای استخبارتی دانسته و از زمان ایجاد اداره اطلاعات ایران موسوم به ساواک^[41] در آن نه تنها نفوذ گسترده داشته، بلکه عملا در ایجاد و گسترش فعالیتهای ساواک نقش بارزی داشت. همکاری نظامی و اطلاعاتی امریکا و ایران در زمان رضا شاه تاحدی بود که  از آغاز فعالیت سیا و موساد در ایران (بقول جنرال قره باغی آخرین رئیس ستاد ارتش بزرگ ایران) « جیس لیف یکی از مقامات مسئول پیشین سیا در دی ماه ۵۷ اعتراف کرد که سازمان سیا معلم ساواک در تعقیب و سرکوب و شکنجه و کارهای جاسوسی و اطلاعاتی و امنیتی بوده است.»^[42]

موساد برعلاوه ایران در کشورهای خلیج، شمال افریقا (بویژه مصر) و آسیا نیز پروژههای تخریبی و جاسوسی را پیش میبرد. همکاری ساواک و موساد پس از عقد پیمان و طرح مشترکی بنام کریستال^[43] نه تنها نزدیک و پهناور شد، بلکه این امر بیانگر ژرفای نفوذ موساد در ساواک و کل ایران بود که تأثیرات مخربش تاکنون در ایران و منطقه بویژه در جنگ روان اسرائیل و امریکا علیه ایران بگونه هویدا مشهود است. موساد و ساواک از آغاز فعایت کار جاسوسی مشترک علیه نیروهای چپ و مترقی را در منطقه و جهان مرام اصلی خویش اعلام کردند.

و اما اگر کمی به عقب به تاریخ ایجاد ساواک دقیقتر بنگریم:

چنانکه پیشتر گفته شد، سیا در ایجاد سازمان امنیت و اطلاعات ایران موسوم به ساواک سهم فعال گرفته و راه همکاری موساد اسرائیل را با ساواک آماده ساخت.

ویلیام سولیوان آخرین سفیر امریکا در ایران عصر پهلوی درباره ایجاد ساواک نوشته است:

در سال ۱۹۵۷ سازمان سیا طرح و چارچوب تشکیلاتی یک سازمان جدید اطلاعاتی را به شاه داد و خود در تأسیس و سازمان دادن آن مشارکت کرد. این تشکیلات که بنام سازمان اطلاعات و امنیت کشور نامیده می شد به زودی به نام مخفف آن یعنی «ساواک» شهره شد.

مأموران ساواک ابتدا دوره های تعلیماتی خود را در امریکا میدیدند ولی پسانها اسرائیل هم به یکی از مراکز تعلیماتی ساواک تبدیل شد. تعلیماتی که در امریکا و اسرائیل به مأموران ساواک داده میشد، علاوه بر آموزشهای عمومی پلیسی و اطلاعاتی، تعلیمات ویژه مبارزه با روش های عمل روسها و کشف رمزهای پیچیده جاسوسی آنها را شامل میشد.^[44]

بر اساس یک پیمان که در سال۱۳۳۶ خورشیدی میان ساواک و موساد منعقد شد، این دو سرویس اطلاعاتی بصورت مشترک عملیات و پروژههایی را در کشورهای عربی و بویژه در میان گروههای فلسطینی و همچنان در درون ایران برعلیه سازمانهای چپ مانند حزب توده، سازمان  چریکهای فدایی خلق وغیره پیش میبردند.

در همین سالها بود که اسرائیل به تقویه و حمایت از شیخ یاسین بنیانگذار حماس در غزه آغازید تا از نفوذ سازمان آزادیبخش فلسطین تحت رهبری یاسرعرفات در فلسطین جلوگیری کند. این پشتیبانی تاحدی پیش رفت که اکنون حماس به یک گروه خطرناک تهدید کننده جدی خود اسرائیل تبدیل شده است.

موساد البته در این فعالیتهای اطلاعاتی خویش در ایران و کشورهای دیگر همیشه دست اول و بالا داشته و گاه اطلاعات مهم این نهاد حتی بهمکارانش همچون سی.آی. ای و ساواک نرسیده و نزد موساد میماند. همچنان موساد هرازگاهی اطلاعات نظامی و سیاسی را از دولتهای غربی در رأس ایالات متحده و بلوک گذشته شرق مانند روسیه  وغیره را نیز میدزدد.

همانگونه که تذکر داده شد، موساد بمثابه سازمان جاسوسی رژیم صهیونیستی پس از سازمان سی. آی. ای. بیشترین و نزدیکترین رابطه همکاری را در منطقه  با ساواک داشت. البته این امر به اراده، ابتکار و بر میل امریکایی ها و صیهونیستها و همکاری بی غل و غش ایران شاهنشاهی صورت گرفته بود.

چانکه قبلا تذکر داده شد، ساواکیها پس از دوره تأسیس و آموزش‌های اولیه که توسط کارشناسان آمریکایی صورت میپذیرفت، ایالات مساعدت‌های خود به ساواک را کاهش داده و پیشنهاد نزدیکی و همکاری با موساد را داد که رژیم شاه هم همان کار را کرده و دست موساد را در ایران و بویژه در داخل  ساواک آزاد گذاشت.

سیر گسترش صلاحیتها و ازدیاد شمار مأموران، حقوق بگیران و وابسته گان ساواک در سالهای ۶۰ و ۷۰ خورشیدی از ارقام زیر بخوبی مشهود است: 

شمار پرسونل تمام وقت ساواک از تقریبا ۲۰۰۰-۲۴۰۰ نفر در اوایل ۱۹۶۰ (ش. ۱۳۳۹) به ۷۰۰۰-۱۰۰۰۰نفر در اواخر ۱۹۷۰ (۱۳۴۹) افزایش یافت. به علاوه ساواک تعداد زیادی خبرچین و گردن کلفت پاره وقت داشت که در اواخر (دهه) ۱۹۷۰ شاید به ۲۰۰۰۰ -۳۰۰۰۰ نفر میرسیدند.^[45]

 «اما یکی از نکات حائز اهمیت در ایجاد سازمان اطلاعات و امنیت کشور، تامین و پوشش هزینه‌های آن بوده که بنا بر اسناد مطروحه، ساواک با هزینه‌ای معادل ۲۷ میلیون تومان در بدو تاسیس شروع و بنا بر سندهای بدست آمده در سال ۱۳۵۱ با صرف بودجه‌ای معادل ۲۵۵ میلیون دلار و در سال ۱۳۵۲ به ۳۱۰ مییلون دلار افزایش یافته است که علاوه بر ارقام مذکور و رسمی جهت پرداخت هزینه‌های فرامرزی و پوششی خود رقم‌هایی بیش از آنچه که اعلام گردیده، تامین و صرف شده است.»[46]

آمریکا تمایل داشت بسیاری از اهداف و برنامه‌های خود در خاورمیانه را به دوستان و متحدان درجه یک خود مانند اسرائیل و ایران بسپارد و تلاش داشت آن دو را هرچه بیشتر به یکدیگر نزدیک سازد. شاه نیز که به آموزش‌ها و مساعدت‌های دستگاه اطلاعاتی قدرتمند اسرائیل احساس نیاز می‌کرد خود را به دامان صهیونیست‌ها انداخت. بیخود نبود که ایران دوران رضا شاه در میان احزاب چپ ومترقی بنام ژاندارم منطقه (پس از ایالات متحده که موسوم به ژاندارم جهانی بود) شهره شده بود.

مسئله ‌یی که ساواک و موساد را هرچه بیشتر به یکدیگر نزدیک می‌ساخت، استراتژی خصمانه آنها در قبال اتحاد شوروی و کشورهای عرب و مسلمان منطقه و سازمان آزادیبخش فلسطین زیر رهبری یاسر عرفات بود. در میان این کشورها مصر( دوران جمال عبدالناصر)، سوریه (حافظ اسد) و جمهوری عراق خصومت بیشتری با شاه داشته و این مسئله شاه ایران را هرچه بیشتر به دوستی با اسرائیل و همکاری‌های نظامی و اطلاعاتی علیه آن کشورها سوق می‌داد.

در سالهای ۶۰-۷۰ م.  استخبارات اسرائیل دارای سه پایگاه برون مرزی در خوزستان، ایلام و کردستان بوده و با ماموران و جاسوسان  ساواک روابط صمیمانه داشت. موساد از این پایگاهها نه تنها اخبار مربوط به ایران را بلکه اطلاعات کشورهای عربی منطقه را نیز جمعآوری میکرد. در این سالها ساواک شمار زیادی از ماموران و افسران عالیرتبه اش را جهت فراگیری بیشتر شگردها و شیوههای جاسوسی و بویژه کسب مهارتهای غیر انسانی سرکوب و شکنجه مخالفان به تل آویو فرستاد.

ترور فزیکی مخالفان سیاسی و بازداشت و فعالان و مبازران مسلمان و بویژه چپی یکی از کارهای روتین ساواک بود.

مارگارت لاینگ شمار اعدامهای سیاسی در ایران در دهه ۱۹۷۰، طی مقطع سه سال را بیش ۲۵۰ نفر و به علاوه ۹۰ مورد قتل در اثر تیراندازیهای رو در رو به افراد، اعلام کرده و معتقد است که سازمان عفو بین الملل بیش از این ارقام را ارائه  داده است. او ساواک را خشن ترین پلیس مخفی جهان مینامد.

امور مربوط به ساواک (ازجمله همکاری با سیا و موساد) و همچنان مسایل نظامی و خریدهای تسلیحاتی مستقیما زیر نظر شخص شاه انجام مییافت.^[47]

کودتای نظامی سرطان سال ۱۳۵۲ خورشیدی در افغانستان و اعلام جمهوریت ولو توسط یک سردار خاندان سلطنتی (محمد داوود خان) شوک بزرگی برای تهران بود، بویژه که شماری از افسران کودتاچی جمهوری خواهِ تحصیل کردههای شوروی و یا هواداران حزب دموکراتیک خلق افغانستان بودند.

از آغاز اعلام جمهوری در افغانستان دولت شاهنشاهی در جستجوی راههای فشار و ناکامی رژیم جمهوری افغانستان شده و دو گزینه را انتخاب کرد: نخست فشار دیپلوماتیک و سیاسی و دوم نفوذ در دولت افغانستان و انجام کارتخریبی و جاسوسی. در سالهای ۷۰ م. «تهران از یکسو با اهرم کمکهایش داوود را تحت فشار قرار داد که کمونیستهای مظنون را طرد نماید.^[48] (از سویی دیگر) در همان زمان ساواک ایران مجرایی برای رساندن تسلیحات امریکایی، وسایل و تجهیزات ارتباطی و کمکهای غیر نظامی به گروههای ضد رژیم شده بود.»^[49]

«ساواک، سیا و آژانسهای اطلاعاتی پاکستان همچنین در تلاش بنیادگرایان برای انجام کودتاهایی علیه رژیم داوود در سپتامبر و دسامبر ۱۹۷۳و ژوئن۱۹۷۴، که ناموفق ماندند، دخالت داشتند.»^[50]

همراه با این ایران سالهای ۶۰ و ۷ میلادی مسیر فعال قاچاق تریاک و حشیش افغانستان به غرب و همچنان ورود اسلحه غیرقانونی به ولایات مرزیافغانستان(سرحد ایران- افغانستان یکی از مرزهای طولانی دوکشور است) مانند هرات، فراه، نیمروز و هلمند بود. برعلاوه  در ولسوالیهای مرزی هرات مانند پشتون زرغون، شیندند، گلران، کهسان، ادرسکن و اطراف ناحیه بلوچ نشین چخانسور خوانین و زمینداران از خود دسته های مسلح داشتند که بخشی از اسلحه شان شامل ماشیندارهای اتومات انگلیسی (جی. سی) را مخفیانه از ایران بدست میآوردند.
برمبنای سیاست معمول غرب، اسرائیل و رژیم شاه، ساواک همه تلاشها و فعالیتهایش را به سرکوب سازمانهای چپ بویژه  حزب توده و سازمان فداییان (اکثریت) متمرکز ساخته و در این راستا آنقدر پیش رفتند که جنبش اسلامگرایان شیعه ایران را جدی نگرفتند. چنان که خطر اصلی از زاویه جنبش اسلامی زیر رهبری  آیت الله خمینی بکلی از نظر افتاده و زمانیکه مرگ رژیم شاهنشاهی نزدیک شد، شاه و آخرین نخست وزیرش شاپور بختیار از سرویس امینتی فرانسه و موساد خواستند تا خمینی را  در حومه پاریس و یا هنگام مراجعت به ایران ترور کنند، که چنین کاری نشد. ^[51] محمد رضاشاه در آنزمان نمیدانست که پایان حاکمیتش فرا رسیده و غرب در راس ایالات متحده برعکس تصورش میگذارند، رژیم او سقوط کند. او نمیدانست که وی برای غرب دیگر مهره سوخته است.

شاه در آخرین ماههای سلطنتش دست بدامان موساد شده بود تا اورا کمک کنند، درحالیکه خود موساد از سرنوشت کارمندان مقیم آن اداره در ایران مشوش بود. چنانچه طی گفتگوی ششم آبان ۱۳۵۷ رئیس ساواک (مقدم) با عهوفی (خوفی) رئیس موساد قیام اسلامی مردم  ایران را یک حرکت کمونیستی مورد حمایت شوروی قلمداد میکند. «همچنان مأمور اسرائیلی از بخطر افتادن جان ۱۲۰۰مأمور اسرائیلی اظهار نگرانی کرده و از ساواک درخواست کمک میکند. رئیس ساواک ضمن پاسخ مثبت به همتای اسرائیلی، مدعی میشود که خطری برای اسرائیلی ها در ایران وجود ندارد.»^[52]

چنین مینماید که موسادو ساواک دست پرورده اش، واقیعتها را  درک نکرده کماکان همه چیز را از ورای عینک ضدکمونیستی شان میدیدند.

«پيش از اين كه شاه در ۲۶ دی ۵۷ تحت فشارهاي خارجي از ايران خارج شود، برای همه کشورهای غربی كارت ها و سناريوهاي بعدي مطرح بود تا كشوري ديگر -آن هم در جايگاه ژئوپلتيك ايران- به جرگه بلوك شرق، آن هم در دوران حساس جنگ سرد نپيوندد. آن ها مي بايست چندين سناريو ترتيب مي دادند تا حكومت بعدي ايران با غلتيدن شرايط متغير انقلاب در قالب هر يك از سناريوها، باز در برنامه و پيش بيني بلوك غرب بماند و چه بسا بتوان از تهديدها فرصت نيز ساخت؛ به شرط اين كه از تجارب گذشته و شكست ها و پيروزي هاي انقلاب ها و كودتاهاي گذشته درس بگيرند و آن را در جريان انقلاب ايران پياده كنند.[53]

…..تبادل نظرات با رهبران انقلاب به خصوص از زمان استقرار آيت الله خميني در خارج از كشور و بسياري ديگر با طرف هاي خارجي از كانال هاي رسمي و غيررسمي شروع شده بود و آنان برحسب اين گزارشات، مصاحبه ها و اتخاذ مواضع، براي شرايط بعدي پيش رو برنامه ريزي مي كردند. به محض خروج شاه از ايران، جلسه اي با حضور نمايندگان رسمي آمریکا و انگلیس و ۳ نفر از اعضاي عالي رتبه شوراي انقلاب برگزار و مذاكرات رو در رو صورت گرفت. هر دو طرف به اين جلسه نياز داشتند، چون طرف هاي غربي آينده ايران به عنوان يك هم پيمان در مقابل بلوك شرق برايشان بسيار اهميت داشت و رهبران انقلاب نيز مي دانستند لااقل تا موقعي كه قدرت را در ايران در دست نگرفته اند، مي بايست همچون گذشته با هماهنگي طرف هاي خارجي پيش روند و گرنه حتي تصور در دست گرفتن قدرت در آن شرايط، فرضي محال مي نمود، چه رسد كه انتظار داشت تا از اروپا با هواپيما و آن هم با امنيت كامل آنان، به ايران بيايند و حاكميت را هم در دست بگيرند! در آن جلسه كه با حضور ژنرال هایزر آمریکایی و ارتشبد فردوست و ٣ تن از اعضای شورای انقلاب در تهران شکل گرفت، نخستین پیشنهاد صریح طرف مقابل به سران شورای انقلاب، آمادگی آنها برای مساعدت در تشکیل یک نهاد اطلاعاتی قوی بود که بتواند پس از سقوط شاه جلوی سرویس قدرتمند کا. گ. ب بایستد و مانع از نفوذ روس ها شود و نظام را نيز حفظ كند.

….ارتشبد فردوست که تمام دوره های اطلاعاتی و ضد اطلاعاتي را در ام آي ۶، سيا و موساد دیده بود و سال ها ب سرويس هاي متعدد جاسوسي و ضدجاسوسي را در ايران مديريت و هدايت كرده و با سرويس هاي اطلاعاتي غربي هماهنگ مي كرد، بهترين گزينه بود. او حتي بسياري از رهبران انقلاب را بهتر از نزديكان شان مي شناخت؛ لااقل در سطح تصميمات سياسي و گزارشات اطلاعاتي چنين بود. اين توافق صورت گرفت و ارتشبد فردوست ماموریت یافت، در ایران باقی مانده و با کمک به حکومت نوپا مانع از نفوذ کمونیسم و روس ها در ایران شود و به این ترتیب -خوب دقت كنيد- ارتشبد حسین فردوست، پدر تشکیلات اطلاعاتی و ضداطلاعاتي و امنیتی جمهوری اسلامی ایران شد.»[54] 

از سوی دیگر در سالهای پنجاه خودبزرگ بینی و غرور شاه آنقدر واضح و برای برخی دوستان خارجی اش غیر قابل تحمل بود که برخی حتی از از مراوده با او خوددارای میکردند.^[55]

و اما در افغانستان همانزمان:

برخورد عجولانه و نابخردانه داوود و تیم جدیدش در میانه سالهای ۷۰ باعث راندن برخی افسران فعال کودتای جمهوری و رجل سیاسی به دامان ح.د.خ.ا. و از جمله به جناح خلق شد. داکتر حسن شرق در اینمورد نوشته: «بدبختانه دوپارچه شدن و بی باور شدن پیروان محمد داوود بنام حزب انقلاب ملی و گروه غیر متشکل زمینه را بطرفداران شوروی و اخوانیها مساعد نموده بود تا در دستگاه دولتی رخنه کرده و شک و تردید را برای از هم گسیخته گی میان جمهوری خواهان بضد یکدیگر شان ترویج نماید.»^[56]

در دهه ۷۰ میلادی (سالهای پایانی رژیم جمهوری محمد داوود خان) ساواک که به توصیه سی. آی. ای و موساد فعالانه در کابل کار میکرد، در دستگاه پولیس و امنیت افغانستان نفو‌ذ ‌‌کرد. البته تا زمانیکه در بخشهایی از ادارات رژیم داود خان افراد مترقی و با چپیهای هوادار ح.د.خ.ا. (بویژه پرچمیها) حاکم بودند، این کار نتیجه یی نداشت، مگر پس از آنکه داوود خان یکباره به غرب، ایران، پاکستان و کشورهای خلیج متمایل شده وجای فیض محمد خان (هوادار پرچمیها) را در وزارت داخله قدیرخان نورستانی (افسر رشوه خورو بی تجربه پولیس ترافیک) با تمایالات راستی و اخوانی گرایانه گرفت، همکاری نزدیک ساواک وزارت امور داخله افغاستان   اداره مصئونیت ملی به اوجش رسید. در زمان وزارت قدیر نورستانی پولیس و اداره مصئونیت ملی افغانستان همه اطلاعات بدست آمده  درباره اوضاع سیاسی داخلی افغانستان درباره جنبش چپ و بویژه جناح پرچم ح.د.خ.ا. را سخاوتمندانه در اختیار ساواک که از آنجا به موساد (و  بوسیله آن به سیا میرسید) قرار میداد.

دکتور حسن شرق درباره اختلافات درون رژیم و همچنان کنار زدن وی و رفیقانش چنین نوشته: دیری نگذشت که فهمیده شد، طرفداران (ظاهر) شاه اند که در ایجاد اختلاف و تضعیف کمیته مرکزی دسیسه کرده میروند. چنانچه بهمدستی سید وحید عبدالله دست به توطئه دیگری زدند و آن اینکه سید عبدالالله و عبدالقدیر نورستانی و سپس غلام حیدر رسولی اعضای کمیته مرکزی را با تنی چند از بلی قربانهای درباری در وزارت مالیه برای چوچه شدن پهلوی هم چینده میروند و متأسفانه توجه و اعتماد محمد داوود هم در این موقع به دوستداران (ظاهر) شاه معطوف شده بود تابه کمیته مرکزی جمهوریت.^[57]

پیش ازینکه جلوتر برویم یک وقفه کوتاه زمانی کرده و نگاهی به پسمنظر حزب دموکراتیک خلق افغانستان و جایگاه تره کی و امین در آن زمان بیاندازیم:

در افغانستان از سال ۱۳۲۶ به بعد نیز احزاب و جریانهای کوچک ولی فعال سیاسی مانند ندای خلق، ویش زلمیان و وطن بمیان آمدند. ویش زلمیان یا جوانان بیدار نخستین حزب سیاسی است که در سال ۱۳۲۷ با برگزاری کنگره و تدوین مرامنامه ، مرکز تجمع موقت بخشی از روشنفکران افغان از اقشار گونه گون اجتماعی و گرایشات سیاسی قرار گرفت. ویش زلمیان نخستین جریان سیاسی در کشور بود که اساسنامه، نشریه و مرامنامه خودرا نشر نمود.^[58] البته در این جریان سیاسی عمدتا روشنفکران و نویسندگان پشتو زبان  فعال بودند که فعالیت آنهاهم بیشتر در قندهار، کابل و ننگرهار محدود میشد.

در مورد اعضای مؤسس و محل تأسیس گروه ویش زلمیان نظریه های متفاوتی وجود دارد. به نقل از عبدالهادی توخی وابراهیم خواخوژی، گفته شده که ویش زلمیان در شهر قندهار توسط محمّد رسول پشتون، کاکا محمّد انور خان اچکزی، قاضی بهرام، غلام جیلانی الکوزی، عبدالهادی توخی، عبدالصمد کارگر و عبدالخالق واسعی تأسیس شد.^[59]

ایجاد کلوپ ملی به ابتکار سردار محمد داوود و پشتیبانی مالی و معنوی عبدالمجید زابلی^[60] و همچنان اتحادیه محصلان در سال ۱۳۲۸ (۱۹۴۹م.) بمثابه نخستین جریانهای سیاسی و دانشجویی نیز گواه بیداری روشنفکران و جوانان افغانستان بود. اتحادیه (محصلان) در واقع نخستین تشکل خودجوش صنفی جوانان دانشجو و متعلم در افغانستان بود.    

در همین سالهای پس از جنگ جهانی نورمحمد تره کی با عبدالمجید خان زابلی وزیر اقتصاد و سرمایدار و سیاستمدار مطرح و مرموز افغانستان آشنا شده و مورد حمایت معنوی و مادی او قرارگرفت. زابلی در امر تعلیم و آموزش تره کی در هند برتانوی (ازجمله آموزش زبان انگلیسی) و زمینه فعالیتهای کاری و سیاسی بعدی اش نقش برجسته داشت.

نخستین فعالیت سیاسی نورمحمد تره‌کی، از دوره صدارت شاه محمود خان شروع شد، وی با پیوستن به جریان "ویش زلمیان" (جوانان بیدار) مقالاتی در جریده " انگار" که ارگان نشراتی همین حزب بود، می نوشت. قابل تذکر است که تره کی هنوز تا آنزمان از مارکسیزم شناخت درست نداشت (و بنابرآن مقالاتش نیز هنوز ماهیت مارکسیستی نداشتند). البته درک تره کی تا آخر زندگی سیاسی اش از مارکسیسزم سرسری و پر از اغراق و افراط بود.

در سالهای ۵۰ ترسایی نورمحمد تره کی که بیشتر در خدمت عبالمجید زابلی بود، ه به توصیه اخیرالذکر با شخصیتهای اجتماعی و سیاسی آنزمان رابطه گرفته و درگام نخست در جریان ویش زلمیان فعال شد. او گاه ناولهایی (نه چندان جالب) هم به پشتو مینوشت. ازسویی چون به کار ترجمه از انگلیسی بلدیت داشت، کار برگردانی را هم انجام میداد. تره کی در زندگی شخصی حریص بوده و هنگام کار با شرکت پشتون زابلی و همچنان در انحصارت دولتی به اختلاس متهم شده و از آنجاها رانده شده بود.^[61]

بقول مرحوم سلیمان لایق (که در آخر سال ۲۰۱۴ در اکادمی علوم در کابل برایم گفت) تره کی مظنون به خبرچینی به اداره ضبط احوالات دولت درباره حزب ویش زلمان بود^[62] که در نتیجه رهبری آن از جمله رسول پشتون (قندهاری) دستگیر و راهی زندان شد.

 مگر تره کی بازداشت نشده و دربدل خدمتگذاری به حکومت با حمایت شخص قدرتمند کابینه شاه محمود خان - عبدالمجید خان زابلی وزیر اقتصاد، به سفارت امریکا رفته و بحیث مسوول بخش فرهنگی سفارت واشنگتن (که سفیر کبیر آن سردار محمد نعیم خان بود) مقرر شد. 

تره کی  در کار دیپلماتیک ناکام شده و پس از یک سال فعالیت در آمریکا، سردار محمد نعیم، سفیر کبیر افغانستان در آمریکا او را فردی بی کفایت خوانده و از کار برکنار کرد.^[63]

تره‌ کی زمانی که از کار برکنار شد، در یک مصاحبه مطبوعاتی حکومت افغانستان را "حکومت خودکامه" خواند و اظهار داشت که می خواهد به عنوان پناهنده در آمریکا بماند. مگر دولت آمریکا از دادن پناهندگی به تره‌کی خودداری کرد. گویا او سپس از چند کشورهای اروپایی نیز درخواست پناهندگی کرده بود که به هیچ پاسخ مثبتی نایل نشد. ظاهرا نخستین روابط تره کی با ادارات ویژه امریکایی هنگام  تقاضای پناهندگی  ناکام او برقرار شده بود.

وی پس از بازگشت از آمریکا به پاکستان رفت و در آنجا حمایت خود را از سیاست سردار محمد داوود، که تازه به نخست وزیری رسیده بود، اعلام کرد وبا وساطت محمد اکبر پروانی، سر قنسول افغانستان در کویته، بخشیده شده و در سال ۱۳۳۵خورشیدی مطابق ۱۹۵۶ م. به کابل بازگشت.

بقول واسیلی میتروخین. روابط اجنتوری تره کی با ک.گ.ب. شوروی پیش از این در سال ۱۹۵۱ م. برقرار شده بود. بقول وی نام رمزی تره کی «نور» بود ه و او با نمایندگی اطلاعات شوروی در کابل شامل افارادی مانند سعدیوف، کزلوف، فیدوسوف، سپریدونوف، کسترومین، کوزیروف و پتروف ارتباط داشت. ^[64]

ترکی کودکی و نوجوانی دشواری داشته و با محرومیتها بزرگ شده بود. او تا آخر زندگی عقده های حقارت اش را بنحوی در حزب و سپس در رأس دولت با خشونت و انتقام بويژه در برابر مخالفانش انعکاس میداد. همچنان او فرزند نداشته و ارزش خانواده، فرزندان و والدین را درک نمیکرد. همچنان از امکانات بدست آمده زندگی برای جمعآوری پول و مادیات ولو بشکل غیر قانونی دریغ نمیکرد.^[65]

او در اغاز برگشت به کابل به کار برگردانی پرداخته  دفتر خودش دارالترجمه نور، را تأسیس کرد. در سالهای بعد او به همکاری با سفارت ایالات متحده در کابل نیز اغاز کرد، اما در سال ۱۹۶۳ از این کار استعفا داد. در پایان سالهای ۵۰ و شروع سالهای ۶۰ میلادی تره کی با روشنفکران گونه گون داخل کشور ازجمله داکتر محمودی، غبار و دیگران رابطه داشت. تره کی در سالهای آغازین دهه ۶۰ م. با سفارت شوروی نیز به همکاری پرداخت. چنانچه او در سال ۱۹۶۳ م. بحیث نویسنده مترقی از طریق سفارت شوروی در کابل به نشست نویسندگان آسیا و افریقا به لنینگراد رفت. در درازنای همین سالها او روابطش را با ولینعمتش مجید زابلی نیز گرم نگه میداشت.

جالب است، درست درهمین سالهای پس از جنگ دوم جهانی ایده کشاندن پای اتحادشوروی به جنگ چریکی طولانی در افغانستان توسط عبدالمجید زابلی هستایش یافت. چنانچه او در جریان سفر رسمی به ایالات متحده درمقام وزیر اقتصاد  به حکومت امریکا از جمله چنین گفت: « … افغانستان میتواند، از پیشروی شورویها بسوی هندوکش جلوگیری کند…

زمانیکه جنگ آغاز شود، افغانستان میتواند شکست بخورد و اشغال شود. مگر روسها توان آنرا نخواهند داشت تا این کشور را مطیع خود سازند. افغانستان میتواند و توانایی آنرا دارد تا یک جنگ پارتیزانی (چریکی) را در درازمدت به پیش ببرد.»^[66] همانطوریکه در برگهای نخستین این نبشته تذکر یافت، چنین تقاضا و پیشنهادی را زابلی بحیث وزیر اقتصاد افغانستان در سال اول جنگ جهانی دوم از آلمان نازی کرده بود و اظهار آمادگی کرده بود که در صورت کمک آلمان افغانستان داخل جنگ علیه اتحادشوروی به نفع المان فاشیستی شود.

آزادیهای نسبی آغازین سالهای ۵۰ م. شالودهء تحولات بعدی را در ساختار اجتماعی سیاسی افغانستان هشتند. انتخاب برخی وکلا با اندیشه های نوین در دوره ۷ شورای ملی (سال ۱۳۲۷خ.)  نمونه بارز خودآگاهی مردم افغانستان و انتخاب وکیلان شان بود. رشد آگاهی سیاسی و گسترش اندیشه مترقی و نوین حکومت شاهی افغانستان را به هراس افگنده و باعث شد تا دولت امر توقیف و انحلال جریانهای سیاسی (مانند ویش زلمیان، جمیعت وطن وندای خلق)  و جراید وابسته به آنها را بدهد. چنانچه جراید انگار، وطن و ندای خلق یکی بعد دیگری بازهم بدون محاکمه توقیف شدند.^[67]

در سالهای آغازین دهه ۶۰ تره کی  با آشنایی  سرسری با آثار چپی و مارکسیستی روابطش را با فعالان سیاسی و مترقی افغانستان گسترش داده و در صدد آن شد که یک حزب سیاسی را بکمک همفکرانش در افغانستان ایجاد کند. پس از تلاشهای زیادی از سوی یکعده فعالان سیاسی که بیشترینه هوادار سوسیالیزم و دموکراسی بودند زمینه ایجاد حزب جدید با مرامهای مترقی و چپی بمیان آمد. فعالترین و برجسته ترین اشخاصی که زمینه ایجاد یک حزب با اندیشه های بکلی نو برای جامعه افغانستان را هسته گذاری کردند. اینان بودند:

 میرغلام محمد غبار، نور محمد تره کی، پوهاند محمد علی زهما،‌ ببرک کارمل، میر اکبر خیبر، محمد طاهر بدخشی، محمد صدیق روهی^[68]، شهرالله شهپر و دستگیر پنجشیری.

در ادامه فعالیتهای گروه نامبرده، تره کی، ببرک کارمل، میر اکبر خیبر و طاهر بدخشی شرایط تدویر کنگره موسس را آماده نموده و بتاریخ ۱۱ جدی سال ۱۳۴۳ مطابق ۱ جنوری سال ۱۹۶۵ م. کنگره اول (موسس) «جمیعت دموکراتیک خلق» در خانه نور محمد تره کی واقع کارته ۴ دایر گردید که در کار آن ۲۷ نفر اشتراک داشتند. ^[69] بقول سلیمان لایق (که برایم در سال ۲۰۱۵ در اکادمی علوم افغانستان در کابل گفت): درجریان رای گیری سری اعضای کمیته، تره کی از حق خودش استفاده کرده و همه ۲۷ رای اعضای  کنگره را از آن خود کرد، در صورتیکه ببرک کارمل که بخودش رای نداده بود، ۲۶ رای بدست آورد. این موضوع را مرحوم س. کشتمند نیز در کتابش همینگونه نوشته است:^[70]

در ترکیب این کنگره نمایندگان همه اقوام و ملیتهای افغانستان از ولایات کابل، غزنی، پکتیا، قندهار، فراه، پکتیکا، هرات، بدخشان ننگرهار، بلخ، میدانشهر، پروان، شبرغان، تخار، فاریاب، و لوگر شامل بودند. ^[71]

همچنان بانو اناهیتا راتب زاد بحیث یگانه زن دعوت شده به کنگره «به دلیل تعصبات مرد سالاری»^[72] در کار آن اشتراک کرده نتوانست.

هستایش حزب دموکراتیک خلق افغانستان در این زمان در تاریخ معاصر افغانستان از اهمیت بزرگی برخوردار است، چون جریان سیاسی با چنین ترکیب مؤسسان، با برنامه جدید و بسیار متفاوت و پیشرو از جریانات دیگر تاآنزمان در کشور پیشینه نداشت. مرامنامه حزب دموکراتیک خلق افغانستان افغانستان مصوب سال ۱۹۶۵ باوجود کاستیها گام پهناوری در راستای مبارزه برای دموکراسی و آزادیهای مدنی بود. اوضاع اجتماعی افغانستان در سالهای ۱۹۶۴ به بعد دموکراتیک و معتدل بود، چنانچه در تاریخنگاری افغانستان مدرن این دهه (پس ازتصویب قانون اساسی) بنام دهه دموکراسی نیز یاد شده است. مگر قانون تشکیل احزاب سیاسی که به دنبال قانون اساسی باید انفاذ میشد به علت هراس رژیم شاهی از گسترش دموکراسی به پسانها موکول شد^[73]. با اینهمه ح.د.خ.ا.  واحزاب و جریانات گوناگون سیاسی از شرایط بمیان آمده افغانستان بهره برداری فعال و گسترده میکردند.

در وضع نوینی که بعد از انفاذ قانون اساسی به میان آمده بود، «حزب دموکراتیک خلق افغانستان (ح.د.خ.ا.)» و سایر جریانات مختلف و باهم متضاد اجتماعی- سیاسی در سراسر کشور مکررا به صف آرائی و رویارویی میپرداختند.

دستگیر پنجشیری بجا نوشته که در این سالها «جمیعتها و سازمانهای سیاسی چپ، چپگرا، چپ رو، چپ نما، راستگرا، کندرو، تندرو، میانه رو، لیبرال دموکرات و ملی گرا  تأسیس و به شیوههای آشکار و پنهان به فعالیت های سیاسی آغاز نهادند.»^[74]

در طی یکدهه (۱۹۶۳-۱۹۷۳) بصورت کل با استفاده از آزادی نسبی مطبوعات و قانون اساسی، نشرات و جراید زیر با مرامها و عقاید و پیامهای سیاسی و اجتماعی گوناگون نشر میشدند:

خلق، پرچم، شعله جاوید، مساوات،صدای عوام، افغان ملت، روزگار، ملت، افغان، وحدت، مردم، افکار نو، پیام امروز، کاروان، پیام وجدان، گهیز و پکتیکا.^[75]

در این سالها اندیشه های چپ و مارکسیستی از دو مکتب چین و اتحاد شوروی از یکسو و ایدیولوژیهای محافظه کارانه و راستگرایانه اسلامی از سوی دیگر تشکل یافتند. جانب چپ، دو جریان فکری، یکی متمایل به شوروی («خلقی‌ها» و «پرچمی‌ها») و دیگری متمایل به چین مائویستی (که از نام جریده شان به «شعله‌ای‌ها» شهرت یافتند)، یکی تحت نام «حزب دموکراتیک خلق افغانستان» و دیگری با نام «جمیعت دموکراتیک نوین» مبارزات شدید و پرجوشی را در عرصه ایدئولوژی و تئوریک (باوجود اینکه بیشترینه اعضایشان در عرصه تئوریک در سطح نازلی قرار داشتند) به راه انداختند. جامعه افغانی سالهای میانه شصت میلادی به میدان گسترش ایدیولوژیها و رویاروییهای سیاسی مبدل شده بود. همزمان گروههای چپ افغانی در مبارزه شدید با راستگرایان و نیروی های اسلامی قرار داشتند. چنانچه چپیهایی چند قربانی خشونتهای اسلامگرایان شدند: در ۳ عقرب ۱۳۵۰(۱۹۷۲ م.) عبدالرحمان (هواخواه جناح پرچم ح.د.خ.ا.)  در لغمان و پسانها در دانشگاه کابل سیدال سخندان (هوادار گروه شعله جاوید) و عبدالقادر طرفدار ح.د.خ.ا.  (هوادار جناح خلق) در شهر هرات توسط اسلامگرایان بقتل رسیدند.^[76]

در این سالها جریانهای سیاسی که بیشتر بنام ارگانهای نشراتی شان و به اسم رهبران خود یاد می‌شدند، شهره شدند. 

چنانچه پیش از تحریر شد، ح.د.خ.ا. در حمل ۱۳۴۵ مطلبق۱۱ اپریل۱۹۶۶ ارگان نشراتی اش را بنام جریده خلق نشر نمود. صاحب امتیاز این جریده تره کی و مدیر مسوول آن بارق شفیعی بود. این جریده از آغاز به پخش اندیشههای مترقی و دموکراتیک با سمتگیری سوسیالیستی ضد استعماری (مدل شوروی) پرداخته و باعث خشم مقامات دولت و گروههای سیاسی راستگرا و اسلامی شد. 

 در آستانه انشعاب سال ۱۳۴۶ ترکیب کمیته مرکزی ح.د.خ.ا. با اعضای اصلی و علی البدل جدید چنین بود:

اصلی:

نورمحمد تره کی

ببرک کارمل

محمد طاهر بدخشی

شهرالله شهپر

صالح محمد زیری

نور احمد نور

دستگیر پنجشیری

-        سلطانعلی کشتمند

-        داکتر شاه ولی

-         

علی البدل:

 

کریم میثاق

-        عبدالوهاب صافی

-        حفیظ الله امین

-        محمد ظاهر افق

-        محمد حسن بارق شفیعی

-        داکتر محمد ظاهر زدران

-        اسماعیل دانش

-        عبدالحکیم شرعی

-        داکتر درمانگر

-        غلام مجدد (سلیمان لایق)[77]

مگر رشد و فعالیت ح.د.خ.ا. از آغاز با دشواریها همراه بود که عمده ترین دلایل آن اختلافات سلیقوی، درک متفاوت و بیشتر ناکامل و غلط از مارکسیزم از سوی برخی رهبران حزب، برتریجوییهای قومی و زبانی یکعده از فعالان دست یکم حزب بود. ح.د.خ.ا. از آغاز با بیماریهای فرکسیونبازی مواجه شد.

درست در آغاز بالندگی ح.د.خ.ا. ویروس خطرناکی بنام حفیظ الله امین دروس مقطع دکترایش را در ایالات متحده امریکا ترک گفته، عاجل به وطن آمده از طریق چاپلوسی و خوش خدمتی  به نور محمد تره کی به ح.د.خ.ا.پیوسته، با حیله ونیرنگهای بیشمار خودرا در مقام رهبری حزب یعنی کمیته مرکزی رساند. 

اما امین کی بود؟

حفیظ الله امین، در سال ۱۳۰۰ خورشیدی مطابق ۱۹۲۹ م.  در روستای "قاضی خیل" پغمان، در شمال غرب کابل در خانواده متوسط الحالی به دنیا آمد. امین از لحاظ ملیت پشتون و اصلا متعبق  به قبیله خروتی بود.

پدرکلان وی امین الله نامداشت (که تخلص فامیلی اش ناشی از آن میباشد). نام پدر حفیظ الله امین حبیب الله بود که در دوران صدارت هاشم خان مستبد وظیفه زندانبانی محبس اصلی پایتخت را، که در آن زمان به نام "توقیف خانه کابل" یاد شده و شکنجه گاه اصلی و زندان فعالان مخالف سیاسی حکومت سردار محمد هاشم خان و شاه محمود خان بود، به عهده داشت. این پیشه پدری که پسانها در خون و ذهن امین عجین بود، در حاکمیت استبدادی رژیم وی وضاحت و خشونت در سالهای ۱۳۵۷-۱۳۵۸هویدا شده و او عملا افغانستان را به  یک محبس بزرگ تبدیل کرد.

امین تحصیلات ابتدایی اش را در پغمان فراگرفت و برای ادامه آموزش به کابل رفت و تحصیلات عالی را در دارالمعلمین کابل سپری کرد.

امین «هنگامیکه در فاکولته تعلیم و تربیه تحصیل میکرد، در میان محصلان و معلمان به شخصی دارای اندیشه های برتری جویی ملی و شووینیستی شناخته میشد.».^[78] او پسانتر با به دست آوردن لیسانس از فاکولته ساینس دانشگاه کابل آموزگار شد. امین بر اثر لیاقت مسلکی و مهارتی که در تسلط بر مضامین ساینس از خود نشان داد خیلی زود سیر پیشرفت کاری را طی کرده و مدیر لیسه شبانه روزی ابن سینا شد. 

حفیظ الله امین  حتی در دارالمعمین از ابراز تمایلات عظمت طلبانه و افراطی قومی اش نیز باکی نداشته و بقول فرهنگ «در آن هنگام نظریه برتری خواهی قومی محمد گل خان مومند را تبلیغ میکرد.»^[79]

در سال ۱۳۳۶ مطابق ۱۹۵۷حفیظ الله امین برای ادامه تحصیلات و با استفاده از بورسیه دارالمعلمین عازم آمریکا شد. در آنجا او  مشغول اموزش عالی در کالج آموزگاری کلمبیا بوده و همزمان رئیس اتحادیه محصلان افغانی بود. به نقل از کتاب پشت پرده افغانستان « بعدها و در پی انتشار مقاله یی در نشریه «رامپارتس» آشکار شد که انجمن از سال ۱۹۶۱میلادب مطابق  ۱۳۴۰خ. کمکهای مالی از دوستان امریکایی خاورمیانه "تحت حمایت سیا" دریافت داشته است. به اینترتیب، امین در معرض اتهام داشتن رابطه با سیا قرار گرفت.»^[80] او پس از دریافت فوق لیسانس در رشته تعلیم و تربیت به کابل بازگشت و در یک موسسه آموزشی تحت قیمومیت آمریکا در کابل مشغول به کار شده و همزمان با شخصیتهای سیاسی از جمله با تره کی رابطه نزدیک برقرار نمود. کمونیست برمیگزید.»^[81]

آنگونه که محمد صدیق فرهنگ در کتاب "افغانستان در پنج قرن اخیر" آورده است، حفیظ الله امین در مقام مدیریت لیسه ابن سینا تعدادی از جوانان قبایلی را از طریق یک کورس غیررسمی شبانه ساینس جذب اندیشه هایش که مبتنی بر برتری خواهی قومی بودند، کرد.^[82]

حفیظ الله امین که در آنگاه  با امریکاییها آشنا بوده و مایل بود تحصیلات خود را ادامه دهد، برای دریافت مقطع دکترای خود برای سالهای سال ۱۹۶۳-۱۹۶۵ برای دومین بار روانه آمریکا شد. ولی گویا به علت سرگرم شدن در فعالیت های سیاسی و یا به دلایل سیاسی دیگر پس از یک سال تحصیل و قبل از دریافت دکترا (درست در آوان ایجاد حزب دموکراتیک خلق افغانستان) سریعا به کابل بازگشت(شاید توسط ارگانی برگشتانده شد! وداد). البته امین تنها به وطن نیامد، بلکه «دوتن از یاران نزدیکش بنامهای محمود سوما و منصور هاشمی نیز از امریکا بکابل برگشتند و بعدها عضویت ح.د.خ.ا. را کسب کردند…»^[83]

 امین با یک تحصیلکرده دیگر امریکا داکتر سالم  مسعودی نیز رابطه نزدیک و خوب داشت که او و همچنان عبدالرشید جلیلی نیز از افراد مورد اعتماد و نزدیکش بودند.

 حفیظ الله امین پسانها در باره برگشت دوباره اش به کابل بار بار مدعی شد که دانشگاه آمریکا به سفارش حکومت افغانستان بورسیه تحصیلی او را قطع نموده است، ولی طبق گفته آقای فرهنگ، برای اثبات ادعای اخراج امین که با روش عمومی دانشگاه تفاوت دارد، سندی ارائه نشده است.

 از سویی بنظر نگارنده، دولتی مانند ایالات متحده کشوری نیست که به حرف و خواست کشور دیگر و آنهم افغانستان سالهای ۶۰ عمل کند.

امین بگونه مرموز، برنامه شده و شاید هم دستوری در سال ۱۹۶۵ به وطن بازگشته، غیابی (توسط تره کی)  بعضویت ح.د.خ.ا. درآمده و با آمدنش به کابل با حمایت قاطع تره کی خواستار عضویت کمیته مرکزی شد. امین هنوز به وطن نیامده بود که  از پشتیبانی تره کی برخوردار بود. چنانچه تره کی ضمن یک اعلامیه در جلسه کمیته مرکزی ح.د.خ.ا.  اذعان کرد که  حفیظ الله امین «به مجرد اطلاع از تأسیس حزب دموکراتیک خلق افغانستان تقاضانامه عضویت خویش را قبلا فرستاده است و در راه برگشت به وطن میباشد!»^[84]

از همانروزهای نخست عضویت در ح.د.خ.ا. امین بنابر جاه طلبی بیش از حد و تمایلات قومی و پشتونگرایی شدید با ببرک کارمل فرد دوم ح.دخ.ا. و دیگران مواجه شد.  

بقول س. کشتمند: ..« شگفت انگیز بود که رهبر حزب (یعنی تره کی، وداد) با تمام وسایل و امکانات تلاش میورزید تا برای نامبرده، گذشته و شخصیت کذايی درست گردد و وی یک انقلابی پرشور(!) شناخته شود.»^[85]

بقول س.ع. کشتمند امین «شخصی در ظاهر آراسته  ولی از لحاظ اندیشه میان خالی به نظر میآمد. وی در حالیکه همیشه تبسم بر لب داشت، تلاش میورزید که انداز روشنفکرانه بخود بگیرد، ولی بوضوح یک مرد عامی تشخیص میگردید و از لحاظ فهم خویش در دانش و ادبیات مترقی خیلیها کم سواد تا سرحد یک بیسواد بود.»^[86]

ازنگاه شخصی امین «شخص خیلی زرنگ، محیل و ظاهرا خوش برخورد بود، از گذشته خود بگونه مشخص چیزی اظهار نمیکرد و در موارد گوناگون در برابر هرسوالی طفره میرفت.^[87]

امین در سال ۱۹۶۵ م. مدیر دارالمعلمین کابل شد که این موسسه سرمایه های اصلی خود را از یک پروژه کمک رسانی ایالات متحده امریکا برای سرپرستی از آموزشگاههای معلمان دریافت میکرد. بقول لوییس دوپری افغانستان شناس نامور امریکایی، دانشگاه کلمبیا پوششی برای فعالیت چندین عامل سیا بوجود آورده بود. او میگفت:« امین آنها را بخوبی می شناخت. او پول امریکایی را برای مؤسسه اش دریافت میکرد. آنگاه زبده ترین معلمان را برای حزب دموکراتیک خلق افغانستان جذب میکرد.

امین پس از آمدن به افغانستان خودرا کاندید شورای ملی افغانستان از پغمان کرد.گرچه امین در نخستین تلاشش از ورود به پارلمان بازماند، مگر سه سال بعد خودرا بحیث وکیل شورای ملی (بار دوم) از حوزه پغمان کاندید کرده و این بار توانست که به مجلس نمایندگان افغانستان راه پیدا کند. پس از این او مطمئنتر از گذشته به فعالیت های سیاسی خود در حزب دموکراتیک خلق افغانستان (شاخه خلق) ادامه داد و توانست که حمایت پیوسته نور محمد تره کی را که پسانها رهبری فرکسیون خلق را پس از انشعاب بر عهده داشت، به خود جلب کرده و با کمک وی به سرعت در حزب پیشرفت کند.

امین در سال ۱۳۴۶ خورشیدی با پشنهاد تره کی به عنوان عضو کمیته مرکزی حزب برگزیده شد.

حفیظ الله امین یکی از عوامل اصلی تفرقه و انشعاب در حزب دموکراتیک خلق افغانستان بود. پس از انشعاب حزب در سال ۱۳۴۶ خ. امین  که موانعی در سرراه فعالیتهای مرموز و خودخواهانه اش نمیدید به چهره اصلی در فرکسیون خلق زیر رهبری تره کی تبدیل شده و فعالیت هایی  که بیشتر آنها را فقط خودش میدانست، انجام میداد.

یکی از بهترین تصاویر از امین را دستگیر پنجشیری همفرکسیونی اش چنین میدهد: «حفیظ الله امین بدون تردید عنصر انارشیست، حادثه جو، پیگیر، اراده گرا، خودخواه، جاه طلب، بیرحم، خونسرد، کاربر، قاطع، عظمت طلب، تیزهوش، پرکار، جسور، در اداره باکفایت و معلم خوب ریاضی بود. او مایل بود که در دستگاه رهبری حزبی همانگونه که بارق شفیعی او را توصیف میکرد «یکه تاز» و بی رقیب باشد.»^[88]

طرفداران تره‌کی به زودی پس از انشعاب به نام  «خلقی» شهره شدند، چونکه نورمحمد تره‌کی صاحب امتیاز جریده «خلق»، اولین ارگان نشراتی حزب، آن نام را مربوط شخص خود و فرکسیونش میدانست.^[89] همچنان هواداران ببرک کارمل بعد از انتشار جریده «پرچم» در سال ۱۳۴۷، به نام «پرچمی‌ها» شهرت یافتند.

جناح پرچم از نگاه سازماندهی دارای شبکه های اجتماعی فعال بوده و بزودی درسال ۱۳۴۴ خورشیدی سازمان دموکراتیک زنان افغانستان را به اشتراک برخی زنان مبارز کشور و برهبری دکتورس اناهیتا راتبزاد تاسیس کرد  که بر بنیاد آن زنان و دوشیزگانی عضویت این سازمان را و از آنطریق همچنان ح.دخ.ا. را کسب کردند.

جریده خلق بمثابه ناشر اندیشه های نوین مردمی (از نام جریان دموکراتیک خلق) با وجود نشر ۴ شماره معدود تأثیر پیشگامانه و بسزایی بالای جامه روشنفکری و جوانان آنزمان افغانستان داشت.

همچنان پس از انشعاب فرکسیون منشعب ح.د.خ.ا. زیر رهبری ببرک کارمل حدود دوسال ارگان نشراتی اش را بنام پرچم نشر کرد که از جایگاه خاصی در ترویج سیستماتیک تیوریهای مارکسیستی- سوسیالیستی (خط مسکو) و روشنسازی اذهان عامه برخوردار بوده و با شعار «ناشر اندیشه های پیشرو عصر ما» ناگزیری دگرگونیهای اجتماعی و انقلابی را منظما مطرح میساخت،- برخوردار بود.

«پرچم» یگانه نشریه سراسری افغانستان بود که به صورت بلاوقفه و در طول دو سال با ۹۷ شماره ای که منتشر شد، اندیشه‌های ترقی‌خواهانه را حتی تا روستاها و اقصی نقاط افغانستان و به اقشار مختلف مردم میرساند.

از جانب راست، جنبش‌های مذهبی عمدتاً ملهم از اندیشه‌ها و شیوه‌های مبارزاتی اخوان المسلمین، که خاستگاه عمده آنها مصر بود، در برابر اندیشه‌ها وسازمان‌های چپ و ترقی خواه وارد عرصه شدند. نخستین اخوانیهای تحصیل کرده در الازهر مصر صبغت الله مجددی، برهان الدین ربانی و در سالهای بعدی عبدالرب رسول سیاف بودند.   

حزب دموکراتیک خلق افغانستان (هردو شاخه) در این سالها نشرات حزب توده ایران بزبان فارسی را که عموما در اروپا نشر میشد، از راههای گوناگون بدست آورده و در اختیار اعضا و هوادارانشان میگذاشتند که نقش بسزایی را در پخش ایدیولوژی مارکسیستی و انقلابی سمتگیری مسکو بازی میکردند.

همزمان منبع عمده الهام تیوریکی چپ مائوئیستی افغانستان نشراتی بودکه از راه‌های گونه گون و قاچاق (و بیشترینه از گروههای ایرانی مائویست) و هم از چین (از جمله بصورت علنی ولی باندازه معدود توسط سفارت چین در کابل) وارد افغانستان می‌شد.

در سالهای پایانی و آغاز ۷۰ میلادی گروهها و جریانات سیاسی افغانستان بنحوی در امر گسترش پایه های اجتماعی شان کوشیده و همزمان به مبارزات رقابتی با همدیگر مشغول بودند. همزمان همه گروههای سیاسی ازجمله دوجناح ح.د.خ.ا. (خلق و پرچم) فعالانه در مبارزات پارلمانی اشتراک کرده و کرسیهایی را در مجلس شورای ملی صاحب شدند. چنانچه ببرک کارمل، اناهیتا راتب زاد، نور احمد نور (از شاخه پرچم) و حفیظ الله امین از شاخه خلق به ولسی جرگه (مجلس نمایندگان) راه یافتند. 

در آستانه کودتای ۲۶ سرطان ۱۳۵۲ ح.د.خ.ا. همچنان در دو فرکسیون جداگانه خلق و پرچم فعالیت داشت. در این سالها برخی از افسران جوان رده میانه و پایینی اردوی افغانستان (از جمله گروهی از فارغان آموزشگاههای نطامی شوروی) تمایالات چپی داشته و حتی شمار اندکی عضو حزب دموکراتیک خلق افغانستان بودند. ازسویی سردار داوود خان گروهی از افسران وفادارش را از اخیر سالهای ۶۰ میلادی آماده کودتا برعلیه محمد ظاهرشاه میکرد که در میان آنها چند تن معدود از علاقمندان جناح پرچم نیز بودند.

در اخیر سالهای ۶۰ و آغاز ۷۰ م. جناح خلق نیز هودارانش را در اردو داشت که بیشترین شان افسران جوان، پایین رتبه و خوردضابطان اطرافی و قبایلی بودند. حفیظ الله امین از بدو ورود به حزب و بویژه پس از انشعاب آن بیباکانه و فعال به جلب و جذب نظامیان به فرکسیون خلق پرداخت که همکاران حزبی اش گاه از آنها حتی آگهی نداشتند. همچنان او روابط مرموزی با افراد زورگو و «بد معاش» در کابل و شهرهای بزرگ برقرار کرد. بقول دستگیر پنجشیری: «حفیظ الله امین، در هنگام تسلط دولت بیروکراتیک سردار داوود، آزادانه و بدون رعایت موازین مبارزه بی سروصدا کار سازماندهی افسران و سازمانهای نظامی را پیش میبرد.»^[90]

چنانچه پیشتر یاد شد، در این سالها داوود خان^[91] که شخص فوق العاده جاه طلب و خودخواه بود، پس از استعفایش در سال ۱۹۶۳ آهسته و بدون سروصدا آمادگی کودتای نظامی را میگرفت.

بقول واسیلی میتروخین (کارمند پیشین بخش آرشیف ک.گ.ب. که پسانها به انگلیس پناهنده شد)، شورویها در ماه اکتوبر ۱۹۷۲ و می ۱۹۷۳ ازطریق شبکه های خویش اطلاعاتی را بدست آوردند که در آنها از آمادگی داوود خان به کودتای نظامی خبر داده شده بود.^[92]

به هر ترتیب در جولای ۱۹۷۳ داوود خان (در حالیکه ظاهرشاه مشغول سفری در ایتالیا بود) یک کودتای بدون خونریزی را در کابل براه انداخته و رژیم جمهوری را در کشور اعلام کرد. چنانچه تذکر رفت در کودتای داوود خاندر پهلوی نظامیان تحصیل کرده شوروی، اندک شمار هوادار و یا حتی عضو ح.د.خ. (ازجمله از جناح پرچم) نیز سهیم بودند.

پس از کودتای جمهوری در کابل هردو جناح ح.د.خ.ا. به رقابتهای شان ادامه دادند. چنانچه جلب و جذب نظامیان به ح.د.خ.ا. بگونه جداگانه از سوی شاخه های خلق و پرچم در ارتش و پولیس بشدت ادامه داشت. اما داوود خان ظرف یکسال پس از تصاحب قدرت، انجام تغییرات در حکومتش را آغاز کرد. چنانچه  درماه جولای ۱۹۷۴، «۲۰۰ تن از افسران آموزش دیده در شوروی را برکنار کرد.»^[93]

پسانها او به این تصفیه ادامه داده و «در اکتوبر ۱۹۷۵ چهل افسر نظامی دیگر آموزش دیده در شوروی را از خدمت منفصل کرد.»^[94]

از سویی فراکسیون پرچم ح.د.خ.ا. به گسترش فعالیتهاش در میان توده ها ادامه داده و در راستای ایجاد سازمانهای اجتماعی در سال ۱۳۵۵ سازمان دموکراتیک جوانان افغانستان را ایجاد کرد که در رأس آن برهان غیاثی (که از تحصیل شوروی و با تجربه شناخت از سازمان جوانان شوروی موسوم به کمسومول برگشته بود)، قرار داشت.

رئیس جمهور داوود خان پس ازچند سال رویارویی با پاکستان و سرکوب گروههای اخوان المسلمین عمدتا پس از حملات ناکام اخوانیها در سال ۱۹۷۵در پنجشیر (پروان)، ننگرهار(ولسوالی سرخرود)، پکتیا و لغمان و بویژه پس از دیدار با صدراعظم پاکستان بوتو^[95] در سال ۱۹۷۶و بعد از  دیدارهایش با جنرال ضیاالحق در ماه اکتوبر ۱۹۷۷در کابل، بازدید رسمی هنری کسینجر ازکابل، سفر خودش به کشورهای ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی در سال ۱۹۷۷ و مصر در ماه مارچ ۱۹۷۸یکباره سیاست دوری از شوروی و هوادارانش در افغانستان را برگزید.

این در حالی بود که سیاست اقتصادی و مالی رژیم که روی کمکهای ایران و کشورهای عرب و بانکهای جهانی و آسیایی حساب میکرد بی نتیجه و ناکافی و ناکام از کار درآمد.

ترور مسلحانه علی احمد خرم وزیر پلان ج.ا. بروز ۱۶ نوامبر ۱۹۷۷شوک بزرگی به جامعه افغانی بوده و گواه شکست پذیری دولت مستبد داوود خان بود. بقول اکادمیسین پنجشیری «یکی از تحریکات خودسرانه حفیظ الله امین ترور علی احمد خرم وزیر پلان حکومت سردار داوود بتاریخ ۲۵ عقرب ۵۶ بود. نقشه ترور علی احمد خرم تا جاییکه تحقیقات کمیسیون کنترول (حزبی) در ولایت کندز آشکار ساخت، توسط حفیظ الله امین طرح گردیده بود. در آنهنگام در رأس کمیسیون کنترول حزبی قرار داشتم، در ترکیب هیأت فوق العاده بیروی سیاسی کمیته مرکزی ح.دخ.ا. سلیمان لایق عضو کمیسیون کنترول حزبی، نظام الدین تهذیب مسئول حرفه یی ولایت کندز و اعضای دیگر کمیسیون کنترول حزب اشتراک داشتند. طی چهار روز تحقیقات ادامه یافت.»^[96]

«هدف امین از چنین عمل ماجراجویانه این بوده است تا ابتدا «خرم» باثر تهدید مرجان تروریست داخل ارگ شود. تروریست را (وزیر) باخود نزد سردار داوود انتقال دهد. سپس حمله تروریستی علیه سرداد داوود انجام شود و آنگاه اردو به حال آماده باش در آید و امین سرانجام به آسانی از طریق قیام اردو قدرت سیاسی را به تصرف خود آورد و در جریان قیام مسلحانه مخالفان و رقیبان سیاسی خودرا تارو مار کند.»^[97]

قاتل خرم مرجان ولد غلام سخی نام گرفتار شد. قاتل و همکارانش که گویا با شخص امین و برادر ارشدش عبدالله امین ارتباط داشتند، بزندان افگنده شدند و رژیم گروههای اسلامگرای افغانی را مقصر ترور دانست.

بقول اکادمیسین پنجشیری: «هنگامیکه  ح.د.خ.ا. این توطيه تحریک آمیز حفیظ الله امین را توسط کمیسیون کنترول کشف کرد، بیدرنگ موضوع اخراج امین را از رهبری سازمان مخفی نظامی و اخراج او از کمیته مرکزی و در درجه اول سلب مسئولیت و سبکدوشی او از رهبری سازمان مخفی نظامی مطرح بحث قرار گرفت….. اما تره کی و ببرک کارمل مانع صدور مصوبه گردیدند.» ^[98]

پیرامون قاتل مرحوم علی احمد خرم روایت محمد حسن شرق بسیار جالب است:

« سفیر جاپان مقیم کابل که دوره مأموریت آن به اخیر سال ۱۳۷۶ بپایان رسیده و به توکیو برگشته بود، حین ملاقات خود بمن بسفارت افغانستاتن در توکیو درباره قتل علی احمد خرم وزیر پلان چنین قصه کرد:

من (سفیر جاپان) و رئیس هیأت جاپانی که جهت مطالعه توسعه روابط اقتصادی و تجارتی به کابل آمده بودند به ملاقات علی احمد خرم وزیر پلان رفته بودیم.

هنوز چند دقیقه نگذشته بود که که شخصی با وضع پریشان و عصبانی داخل اطاق وزیر گردید. وزیر پلان از جای خود بلند شده و به صدای بلند به همدیگر خود چیزهایی میگفتند که معنی آنها را ندانستیم، اما شخص وارد آمده از یخن وزیر گرفته از اطاق خارج شدند.

از دفتر وزیر دور نرفته بودند که صدای فیر پی هم از حادثه یی بدی اطلاع میداد. وقتی که از اطاق بیرون شدیم جسد نیمه مرده وزیر پلان به دهلیز افتاده بود و قاتل فرار کرده بود.

قبل از آمدن به توکیو در اثر خواهش وزارت خارجه به ملاقات وحید عبدالله معاون وزارت خارجه رفتم. او با تأثر و نهایت دوستانه چند قطعه عکس که از چند نفر با خود داشتند، بمن نشان داده خواهش نمودند که اگر قاتل وزیر پلان در بین آنها باشد به اوشان معرفی نمایم. اگرچه وزارت داخله اعلان نموده بود که قاتل و معاونین قتل را دستگیر کرده اند اما من که چهره قاتل را در زندگی هرگز فراموش نخواهم کرد به وحید عبدالله گفتم متأسفانه عکس قاتل درمیان عکس ها دیده نمیشود.

گفته های سفیر جاپان نمایانگر آنست که وزارت داخله قاتل اصلی را دستگیر نکرده بود، ورنه به این قتل پرسروصدا می بایستی قاتل علنا محاکمه و قانونا بجزای اعمال او رسانیده می شد.»^[99]

شرق در ادامه در کتابش مینویسد: «در حالیکه بعدها گفته میشد که قتل وزیر پلان توسط محمد عارف عالمیار، برادر محمد صدیق عالمیار وزیر پلان حکومت تره کی برای تشویش اذهان عامه تعبیه شده بود»^[100] برعلاوه امین مخفیانه با گلبدین حکمتیار روابطش را داشته و هر ازگاهی اورا میدید. چنانچه یکبار امین حکمتیار را سه ساعت در خانه سرور خان خروطی ملاقات کرده بود.^[101]

دستیگر پنجشیری روایت دقیقتر و مفصلتر از دست داشتن امین به قتل خرم و آزادی بیدرنگ گروه متهم به قتل پس از ۷ ثور چنین نوشته است: «حوادث قیام ثور نظریه ها و نتیجه گیریهای هیأت اعزامی دفتر سیاسی را به وضوح کامل به اثبات رسانید. زیرا اولین اقدام امین در همان فردای تشکیل حکومت جمهوری دموکراتیک افغانستان، پذیرفتن زندانیان حادثه ترور خرم، از جمله آزاد کردن و برخوردار ساختن شخصی بنام شینواری از مساعدتهای مادی دولت نوبنیاد بود.از میان این زندانیان تنها مرجان قاتل خرم رها نشد. هنگامی که ح.د.خ.ا. این توطئه تحریک آمیز حفیظ الله امین را توسط کمیسیون کنترول (ظاهرا پیش از ۷ ثور ۱۳۵۷. وداد)  کشف کرد، بیدرنگ موضوع اخراج امین از کمیته مرکزی و در درجه اول سلب مسئولیت و سبکدوشی از رهبری سازمان مخفی نظامی مطرح بحث قرار گرفت. طرح مصوبه سبکدوشی امین از رهبری سازمان مخفی نظامی و اخراج او از کمیته مرکزی حتی در یکی از جلسه های دفتر سیاسی توسط کریم میثاق نوشته شد. اما تره کی و ببرک کارمل مانع صدور مصوبه گردیدند. نورمحمد تره کی مصوبه اخراج او از کمیته مرکزی را به این علت به تعویق انداخت تا طی یکماه افسران بلند پایه اردو و عناصر رهبری کننده سازمانهای نظامی را از تحت نفوذ امین بیرون کشد. این دلیل و منطق به هیچوجه نزد اکثریت قریب به اتفاق بیروی سیاسی قانع کننده نبود.»^[102]

اما بقول عبدالوکیل: «واقعیت امر این بود که هم نورمحمد تره کی و هم ببرک کارمل، اهمیت و حساسیت موضوع اخراج امین از کمیته مرکزی و سلب صلاحیت وی را از مسئولیت کار نظامی در آنزمان بخوبی میدانستند و مانع اقدام بیروی سیاسی میشدند و تا اخیر آنرا به تعویق انداختند. چنانچه ببرک کارمل بعدها علت آنرا برایم توضیح داد و گفت: «علیرغم مخالفت درونی ام با امین، تره کی و من نمیتوانستیم در مورد امین به تنهایی تصمیم بگیریمِ، زیرا تره کی برایم گفت که امین در کار عرصه نظامی مورد اعتماد و پشتیبانی دوستان شوروی قرار دارد و ما نمیتوانیم از وی سلب اعتماد در کمیته مرکزی و کمیته نظامی نماییم.»[103]

داوود خان در طی سالهای ۱۹۷۵- ۱۹۷۶ تقریبا همه هوادار ان ح.د.خ. ا. را از کار در حکومتش دور ساخت. او بجای افراد چپی و هواداران ح.د.خ.ا. به انتصاب افراد جدید (که برخی حتی سهمی در کودتا نداشتند) روی آورد. چنانچه پیشتر تذکر رفت جای فیض محمد هوادار پرچمیها را که افسر مجرب کماندوبود، قدیر نورستانی «ترافیک» گرفته و سردارغلام حیدر رسولی نیز وزیر دفاع شد که درعرصه نظامی واداره هردو تن افراد نالایقی بودند.

برشالوده داده های حسن شرق در جمله اعضای رانده شده کمیته مرکزی رژیم جمهوری  داوود خان، پاچاگل وفادار، عبدالحمید محتاط  و ضیا مجید  نیز شامل بودند. مشی بی اعتنایی و بی باوری به نظریات معقول و سازنده برخی کودتاچیان سرطان ۱۳۵۲ سبب شد تا آنها با عقده مندی به آغوش نورمحمد تره کی و حفیظ الله امین لانه کنند و زیر نام انقلاب ثور در کودتا سهیم شوند.^[104]

بقول  دکتور حسن شرق مخالفتهای حزب انقلاب ملی با پرچمیها سبب شده بود تا جهت اعتماد و تحریک خلقی ها بضد پرچمیها بعضی از اعضای حزب انقلاب ملی در خفا با حفیظ الله امین روابط نزدیکتری داشته باشند. شاید به همین جهت بوده باشد که روز ۶ ثور ۱۳۵۷ حفیظ الله امین با دیگر رهبران ح.خ.ا. یکجا دستگیر نشده بود.»^[105]

«چنانچه وزیر داخله بروز پنج ثور ۱۳۵۷ از محمد داوود هدایت گرفته بود تا رهبران ح.د.خ.ا. را دستگیر نماید، اما حفیظ الله امین تا ساعت ۹ صبح ۷ ثور که برفقای خود جهت قیام مسلحانه بضد محمد داوود هدایت میداد، درخانه خود بود.»^[106]

بقول حسن شرق: «جنرال جان نثار خان رئیس استخبارات وزارت دفاع ملی حکومت جمهوری  به نویسنده می گوید:

شخصا به غلام حیدر خان رسولی بروز ۶ ثور ۵۷ اطلاع دادم که فعالیت تخریبی در اردو توسط حفیظ الله امین جریان دارد. <….> اما اوشان نپذیرفت.»^[107]

از سوی دیگر خبرهایی پیرامون تلاشهایی از سوی هوداران رژیم شاهی و بقدرت رساندن ظاهرشاه و دامادش سردار ولی در ایران درز کرد. چنانچه حسن شرق در کتابش در مورد تلاش ساپاک در این راستا نوشته است: «ساواکی ها در تلاش افتیده اند تا عبدالولی را از جهت تولید اغتشاش در افغانستان از زندان کابل خارج کنند.

درپهلوی این خبرهای تشویش آور خرابکاری اخوانی های مسلح که از پاکستان علنا و از جانب ساواک مخفیانه تمویل تموبل و رهبری میشد.، روز به روز افزون شده میرفت».[108]

همزمان ساواک ایران به نفوذ و کاراجنتوری فعال روی آورده  ودر ارگانهای نظامی، اطلاعاتی، وزارت خارجه و حزب دموکراتیک خلق افغانستان نفوذ کرد.

ساواک برای کار استخباراتی کانالهای وزارت خارجه، رادیو وتلویزیون ایران و همچنان هواپیمایی ملی ایران (هما) را استفاده گسترده میکرد.

عبدالوکیل وزیر خارجه اسبقدر کتابش در برگهای ۱۸۵- ۱۸۸به مسأله خلیل زمر عضو کمیته مرکزی شاخه پرچم اشاره میکند که بنابر خبر و اشاره رفیقان سفارت شوروی به اتهام تماس با شبکه های خارجی از حزب اخراج شد (گرچه پیش از تصمیم خودش این عمل را داوطلبانه انجام داد).

«خلیل زمر در اواسط سال ۱۳۵۷ زندانی گردید. بعد از ۶ جدی ۱۳۵۸ مطابق اظهارات ببرک کارکل:«جنرال ایوانوف مسئول نمایندگی ک.گ.ب. در کابل از اسدالله سروری رئیس اگسا در خزان ۱۳۵۷ تقاضا بعمل آورده بود تا خلیل زمر را گرفتار و زندانی نماید. برعلاوه ایوانوف گفته بود که "تحقیقات از موصوف را با مشوره آنها انجام دهند و در زندان مورد مورد ا‌ذیت و آزار قرار نگیرد".»[109]

عبدالوکیل از قول دکتر نجیب الله پیرامون پرونده خلیل زمر چنین نوشته است: «مسئول نمایندگی ک.گ.ب. در کابل قبل از ملاقاتم با خلیل زمر برای آگاهی من در مورد ارتباط موصوف با شبکه های استخبارات خارجی چنین گفت: "ک.گ.ب. برمبنای شیوه های کار خود در ایران از یکعده اعضای مخفی حزب توده ایران خواسته بود که اگر امکان دارد در ساواک ایران نفوذ کنند. یکی از آنها که به سازمان ساواک نفوذ نموده بود و فعالیتهای ساواک در زمان حکومت داوود خان در افغانستان را تحت مراقبت داشت، زمانی کشف نمود که خلیل زمرعضو کمیته مرکزی ح.د.خ.ا. با سازمان ساواک تماس دارد. کارمندان سفارت ما در آنزمان به اساس مصلحت های استخباراتی شان به رفیق کارمل موضوع را به این شکل اطلاع دادند که بهتر است اعضای حزبی به بسیار آرامی تبلیغ نمایند که خلیل زمر با دستگاه استخباراتی سی. آی. آی. ارتباط دارد. این تبلیغ بخاطری باید صورت میگرفت تا منبع اصلی ما در ساواک شناسایی و افشأ نگردد و ساواک ایران از نفوذ که ما در آن داشتیم بالای ما مشکوک نشود."[110]

در زمان جمهوری داوود خان اداره استخبارات مصئونیت ملی همچون اداره مستقل مستقیما تحت نظر رئیس دولت فعالیت میکرد. نخستین کاری که قدیر نورستانی بحیث وزیر داخله کرد، آوردن اداره استخبارات یا مصئونیت ملی زیر نظر آنوزارت بود. در این زمان (مقارن ۱۹۷۶م.) یک افسر باصلاحیت در وزارت داخله بنام عیسی پغمانی فعالیت داشت. این افسر از همشهریهای حفیظ الله امین بوده و با قدیر نورستانی وزیر امور داخله روابط خیلی نزدیک فامیلی داشت.

قدیر نورستانی هم  با درک تغییر مشی رژیم بنای همکاری نزدیک با ساواک را در کابل گذاشت. در زمانیکه  قدیر نورستانی وزیر داخله بود، همکاری منظم سازمان استخبارات ایران «ساواک» با وزارت داخله و «مصئونیت ملی افغانستان» از طریق سفارت دولت شاهنشاهی ایران در کابل آغاز شد که هدف آن زیر نظرداشتن فعالیتهای جناحهای طرفدار شوروی چون خلق وبویژه پرچم در افغانستان بود.

عیسی پغمانی نامبرده وسیله معرفی  وهمکاری قدیر نورستانی و حفیظ الله امین شد. حفیظ الله امین که مسوولیت سازمان نظامی شاخه خلق ح.د.خ.ا. را داشت، اطلاعات مهمی را درباره ح.د.خ.ا. و شاخه نظامی آن به قدیر خان نورستانی میداد.^[111]

در همین سالها شورویها که متوجه تغییر جدی سیاست داوود خان بسوی غرب و برنامه های سرکوبگرانه رژیم داوود خان برای ح.د.خ.ا. بودند به رهبران هردو جناح ح.د.خ.ا. از طرق گونه گون مشوره دادند که  باهم متحد شوند.

حسن شرق در باره چرخش سیاسی رژیم داوود خان چنین نوشته است:

«متأسفانه سردمداران  حزب انقلاب ملی غلام حیدر رسولی، عبدالقدیر نورستانی و سید عبدالاله و سید وحید الله زیر تأثیر افواهات و پخش شایعات نادرست دشمنان جمهوریت که برای تحریک اخوانیها، پرچمی ها را در تحول ۲۶ سرطان سهیم میشمردند، چنان بمقابله با پرچمیها بر میخیزند که دشمان واقعی جمهوریت را نادیده میگیرند.

چنانچه خلقی ها که مخالف پرچمیها بودند از تعقیبات و مخالفت غلام حیدر رسولی و رفقایش برکنار می ماندند و چون جلب و جذب در اردو از طرف خلقیها و تحت رهبری حفیظ الله امین صورت میگرفت، احتمال آن وجود دارد که اشخاص مذکور که با محمد داوود نزدیک بودند یا فعالیت خلقیها را ناچیز میشمردند و یا آنرا تبلیغات پرچمی  برضد خلقی گفته روی آن خاک پاشیده باشند و یا حفیظ الله امین بحیث دشمن پرچمیها خودرا به آغوش گروه گفته شده جهت اغفال آنها جا زده باشد.»^[112]

جناحهای پرچم و خلق ح.د.خ.ا. با توصیه شوروی و پس از مذاکرات و تماسهایی بالاخره در ماه جولای سال ۱۹۷۷متحد شدند که این امر باعث نگرانی و خشم رژیم داوود خان شد. تشکیلات ملکی ح.د.خ.ا. از هردو جناح بسیار ساده مدغم و متحد شدند، مگر تشکیلات نظامی جناح خلق که کماکان توسط حفیظ الله امین و تاحدی داکتر شاه ولی در فرکسیون خلق و از جناح پرچم نخست توسط خیبر (و در آستانه کودتای ثور توسط نور احمد نورو عبدالوکیل) رهبری میشدند، هنوز دور از هم ماندند که یکی از دلایل آن عدم اعتماد دوجناح به همدیگر بود.

 و اما قتل مرموز میر اکبر خیبر بتاریخ ۲۷ حمل ۱۳۵۷همانند جرقه یی بود که انبار باروت مخالفان دولت و در گام نخست ح. د.خ.ا. را آتش زد. اما قاتل خیبر کی بود؟ دراینمورد گمانها و حدسهای بیشماری زده شده است. مسئله  قتل خیبر  پس از مرگش هیچگاهی از جانب دولتهای حاکم افغانستان بررسی نشد. - نه در زمان حاکمیت ح.د.خ.ا. و نه پس از آن  (اعم از زمان خلقی ها و دورههای زمامداری ببرک کارمل و دکتر نجیب الله و بویژه پس از سقوط همه رژیمها در دوران حاکمیت کرزی- غنی که جو دموکراسی غربی مآب در کشور حاکم بوده و افرادی مانند سلیمان لایق^[113] و غیره بکابل رفت وآمد مینمودند و خود او از جمله مشاوران اکادمی علوم افغانستان بودند)، تحقیق نشد.

در مورد قتل و قاتل خیبر قول مرحوم دستگیر پنجشیری دقیقتر از دیگران مینماید:

«… اما جنرال قادر یکی از رهبران نظامی قیام هفتم ثور و وزیر دفاع حکومت ج.د.ا. به نقل از دگرمن قاسم پنجشیری ريیس استخبارات قوای هوایی و مدافعه هوایی به من گفت که سردار غلام حیدر رسولی پلان ترور خیبر را طرح و توسط یکی از تروریستهای سازمانهای تند رو و راستگرا اجرآ کرده بود. بگفته قاسم تمام رهبران ح.د.خ.ا. بزودی به سرنوشت خیبر محکوم و ترور میشدند. این گفته بیش از حدس و گمانهای دیگران بحقیقت نزدیک میباشد. زیرا دگرمن قاسم با جنرال رسولی پیرو طریقه واحد تصوف اسلامی بوده و روابط نزدیک با امین الله نجیب داماد رسولی داشته است. گذشته از این سردار غلام حیدر رسولی وزیر دفاع سردار محمد داوود و قدیر نورستانی وزیر داخله از تماسهای خیبر و سلیمان لایق با داکتر حسن شرق و احتمالا با سردار محمد داوود اطلاع داشته اند. آنان از پیوند دائمی خیبر با سازمانهای نظامی فرکسیون پرچم بویژه از پیوند و اخلاص فیض محمد و همچنان از طرح خیبر در داخل فرکسیون پرچم و از احتمال انحلال این فرکسیون سخت بیمناک و مشوش بوده اند.»^[114]

خود حسن شرق در باره طرز اندیشه خیبر و چگونگی برقراری رابطه داوود خان و خیبر و نخستین ملاقات شان نوشته است: «به سالهای ۱۳۴۳ و ۱۳۴۵ توسط نویسنده با محمد داوود ملاقات کردند. به پایان گفتگوها محمد داوود به وی گفتند، مردمان وطنم هرعقیده و مسلکی را که بپذیرند برایم قابل احترام است به شرطی که به منافع کشور خویش بیاندیشند تا منافع دیگران.

میراکبر گفت باوجودیکه عضویت ح.د.خ.ا. را پذیرفته ام من یک افغانم و هرعقیده و ایدیالوژی که منافع کشورم را ببر نداشته باشد به من پشیزی ارزش ندارد.»

با اینکه دیگر ملاقاتی بین آنها صورت نگرفت، اما میر اکبر روش محمد داوود را برای آبادی افغانستان ارج میگذاشت.^[115]

بصورت کل خیبر یک ناسیونالیت و وطندوست چپی با منشأ پشتونی بود که گویا پسانها انترناسیونالیزم مکتب شوروی و مداخلات آنکشور را در امور احزاب «برادر» بدیده شک میدید. درحالیکه بیشترینه رهبران دست اول جناح خلق و پرچم در اطاعت از شورویها و بویژه ماجراجوییهای تیوریکی- ایدیولوژیکی چپ نمایانه گاه گوی سبقت را از همدیگر میربودند.

درباره خصوصیلت شخصی خیبرعروس مرحومه وی که در اتحادشوروی تحصیل کرده و با خانواده نگارنده دوستی نزدیک داشت، میگفت که خیبر در زندگی شخصی ساده و بی آلایش بوده و در خانه لباس وطنی (حتی از پارچه های ساخت وطن) میپوشید و با فرزندانش در خانه بیشتر پشتو صحبت کرده و تاحدی سختگیر بود.

خیبر یک مارکسیست تیپیک پشتون بوده و بیشترین تمایلات و فعالیتهایش نیز ناسیونالیستی و در جهت داعیه پشتونستان بود، چنانچه او به ایالت پشتونخوا نیز روابط و سفرهایی داشت که در این راستا نقش خسربره اش سلیمان لایق و علاقمندی خودش بسیار قوی بود. روابط خیبر با رژیم داوود و همچنین تماسهایش با پاکستانیهای پشتون چیزی بودند که شاید به مذاق شورویها در کابل بخصوص دفتر اداره استخباراتی شان جور نمیآمد.

بقول سلیمان لایق که به من دوبار در اکادمی علوم افغانستان در سال ۲۰۱۵ گفت، پس از استعفای سردار داوود و در سالهای ۶۰ م. اخیرالذکر از طریق حسن شرق با جناح پرچم ارتباط گرفته توصیه کرد، برای رابطه کاری میخواهد جناح پرچم نماینده خویش را به او معرفی کند که هر ازگاهی دیدار نموده و روی اوضاع و احوال کشور و جهان تبادل نظر نمایند. لایق گفت که چون خیبر و شرق از لیسه عسکری همدیگر را میشناختند، خیبر معرفی شد و  اوبا استیذان کارمل شخص رابط ح.د.خ.ا. از جناح پرچم شده و سلیمان لایق هم سپس به این دیدوبازدیدها اضافه شد. بقول شفاهی لایق به نگارنده این دیدوبازدیدها تا بسیار دیرو تا زمان اتحاد دوجناح حزب ادامه داشتند. حتی آوازه شد که خیبر هوادار ادغام ح.دخ.ا.  به حزب غورزنگ ملی داوود خان است.

از دید اکادیمیسین دستگیر پنجشیری «هرگاه طرح خیبر غلبه میکرد و بخشی از اعضای ملکی و نظامی فرکسیون پرچم به حزب انقلاب ملی میپوست، بدون تردید نقش سردار غلام حیدر در نتیجه مبارزه درون حزب «انقلاب ملی» ضعیف میگردید. سردار غلام حیدر وزیر دفاع با ترور خیبر دو هدف را نشانه گرفته بود: یکی رقیب احتمالی حزب انقلاب ملی خودرا از میان برمیداشته است. دو دیگر زمینه ترور و گکشتار خونین رهبران ح.د.خ.ا. و پراگندگی سازمانی و سیاسی ح.د.خ.ا. را مهیا میکرد.»^[116]

نگارنده این سطور با مرحوم اکادیمیسین پنجشیری چندین بار در سالهای ۲۰۱۲-۲۰۱۳ گفتگوی تیلفونی داشتم. من ترجمه ام «اسناد محرم کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی درباره افغانستان» را به او از طریق انترنت فرستادم و از وی خواهش کردم که بحیث یکی از بنیانگذاران حزب و از رهبران قبلی دولت و حزب تقریظی پیرامون ترجمه ام بنویسند. ایشان این کار را انجام دادند که ازین بابت سپاسگذار مرحومی ام و در چاپ بعدی حتما شامل کتاب خواهد بود. از جمله مسایلی که ما باهم صحبت کردیم قتل میر اکبر خیبر و قاتل آن بود. دستگیر پنجشیری گفت به نظر وی امین، کارمل و سفارت شوروی این کار را نکرده اند. به دید وی امین با خیبر خصومت شخصی نداشت که انتقامش را بگیرد. امین همواره با کارمل دشمنی و مخالفت داشت تا با خیبر. همچنان بقول وی کارمل آدم کینه توز و انتقامجو نبود و با خیبر اصلا و آنهم تا آستانه مرگش مخالفتی نداشت. تا آنجایی که وی شنیده است: نقطه اختلاف نزدیکی بیش از حد خیبر با حزب انقلاب ملی (غورزنگ ملی) داوود خان گویا تا سرحد انحلال ح.د.خ.ا. بشمول شاخه های نظامی آن بود، که مورد قبول فرکسیون قبلی پرچم در رأس کارمل نبود. او گفت که از جنرال قادر بعد از ۷ ثور شنید که امر ترور خیبر را وزیر دفاع سردار غلام حیدر رسولی در تبانی با گروههای اخوان المسلمین انجام داد.

قتل فجیع خیبر در حمل ۱۳۵۷ تکانه شدیدی به جامعه افغانی و ضربه مهلکی به حزب دموکراتیک خلق (که در آنحال متحد بود)، پنداشته میشود.

حزب دموکراتیک خلق افغانستان، مراسم تشییع جنازه خیبر را به یک نمایش قدرت و تقبیح دولت جمهوری افغانستان و همزمان اعتراض به شرایط موجود سیاسی که فقط حزب انقلاب ملی داوود خان حق فعالیت را داشته و رسانه های آزاد همه ممنوع الفعالیت بودند، با شعارهای ضد غرب و امپریالیزم تبدیل کرد. مظاهره کنندگان ح.دخ.ا. و هوادارنشان که شمارشان هزاران نفر بود، جنازه خیبر را از خانه مرحومی در مکروریان اول برداشته و از راه چهارراهی صحت عامه از پیشروی سفارت امریکا، از مقابل ارگ عبور داده، از راه جاده میوند به گورستان شاه شهید انتقال داده و آنجا میتنگ بزرگ سیاسی ضد دولتی را براه انداختند، که در سالهای گذشته نظیر نداشت. آین تظاهرات که شمار اشتراک کنندگان شان به هزاران نفر میرسید باعث وحشت رژیم داوود خان شدند. در این مراسم همه رهبران حزب به استثنای حفیظ الله امین (و قدوس غوربندی) حاضر بودند. برعلاوه مأموران مصئونیت ملی نیز از مراسم و بویژه از سازماندهندگان و رهبران حزب فیلم و عکس میگرفتند. شعار اساسی تظاهر کنندگان ح.د.خ.ا.  و تشییع کنندگان جنازه خیبر «مرگ بر امپیریالیزم!» و «سکوت مرگبار سیاسی را باید شکست!» بود که به داوود خان مستبد و خودخواه سخت برخورده و او هم دستور بازداشت همزمان همه رهبران ح.د.خ.ا. را داد (به استثنای امین که او پس از بازداشت همه رهبران و با دادن دستور اجرای کودتا پسانترزندانی شد).

مطابق اسناد مربوط به واسیلی میتروخین (افسر فراری ک.گ.ب. به غرب) نمایندگی ک.گ.ب. در کابل بتاریخ ۲۶ اپریل (۱۹۷۸) بگونه عاجل به مرکز (مسکو) از وضعیت بحرانی کشور خبر داد. همچنان سفیر کبیر پوزانوف نیز بنوبه خویش به بیروی سیاسی (حزب کمونیست اتحاد شوروی) اطلاع داده نظرش را چنین بیان داشت: « هراس آن وجود دارد که از میان اعضای کمیته مرکزی که هنوز زندانی نشده اند، کسانی پیدا شوند که دست به اعمال جدی افراطی (اکسترمیستی) بزنند. البته آنها را تفتینهای ارگانهای مخصوص دولتی نیز وادار به اینکار خواهند کرد. به نظر ما این نوع برآمدهای افراطی در حال کنونی به سرکوب نیروهای مترقی کشور منجر خواهد شد.»^[117]

در عین زمان همانروز از ک.گ.ب. پاسخی ارائه شد که در آن از جمله آمده بود « امکان دارد که موساد سازمان نظامی این حزب را به اقدامات ضد حکومتی تحریک کند که هدفش از این امر، زدن ضربه به خود میباشد.»^[118]

بقول میتروخین: چنین برمی آید که دفتر ک.گ. ب.، سفارت (در کابل) و رهبری مسکو از اوضاع افغانستان تصویر واضح نداشته و بگونه نادرست آنرا ارزیابی کرده و آماده شکست احتمالی سازماندهی کودتا بودند.

نگارنده این نبشته در سالهای ۱۹۹۲-۱۹۹۴و سپس ۲۰۱۲-۲۰۱۳ (در سالهای پیش از کهولت و بیماری و سپس وفاتش بگونه تیلفونی) با دکتور کارگون افغانستان شناس انستیتوت شرقشناسی فدراسیون روسی تماس داشته و با او هرازگاهی پیرامون مسایل تاریخی افغانستان گفتگو میکردیم. او بسیار مؤجز، کوتاه و واضح حرف میزد. چیزیکه او درباره موضوعات بالا گفت تا حال چنین بیادم است: درمسأله افغانستان میان گ. ار. او.[119] و ک.گ. ب. رقابت بوده و هردو اداره سوای هم و گاه مخالف هم عمل میکردند. شبکه ارتباطی ک.گ.ب. از میان زمامداران افغانی تا کارشناسان و گاه افسران عالیرتبه و احزاب و سازمانهای اجتماعی تا لایه های پایین جامعه گسترده بود. در حالیکه گ.ار. او. عمدتا از طریق مشاوران شوروی مخبرانش را (از میان ارتش) جذب کرده و یا هنگام آموزش  نظامیان افغانی در مؤسسات نظلمی  شوروی در ارتش افغانستان نفوذش را میگستراند. همین امر یعنی عدم همکاری و نداشت مشی همآهنگ در افغانستان، بگفته کارگون ضعف و اشتباه جدی دولت شوروی و حزب کمونیست بود. از همین جا برداشتهای ک.گ.ب. و گ.ار. او ازهم متفاوت بودند. برداشتهای متناقض شامل فرکسیونهای خلق و پرچم نیز میشد. ک.گ.ب. چنین برداشت داشت که پرچمیها شهرنشینها و روشنفکرانی اند که از نگاه دسپلین منظمتر و ملی گرا تر از خلقیها اند، در حالیکه گ.ار.او خلقیهای بیشتر روستایی را انقلابیتر و چپتر پنداشته و به نفوذ شان در لایه های پایینی و میانه ارتش و اینکه قبایلی و بیشتر پشتون بودند، ارزش قایل بود. مگر در این میان ک.گ.ب. بیشترین شبکه ها و افراد همکار اش را در جامعه افغانی داشت درحالیکه اسلحه و زور بدست گ.ار.او. و مهرههایش در افغانستان بود که یکی از عوامل خودسری اداره کشف وزارت دفاع اتحادشوروی بوده و باعث ماجراجوییها و بدبختیهای فراوان در افغانستان شد. قابل تذکر است، کارگون فقید یکی از خاورشناسان و افغانستان شناسانی بود که مخالف لشکرکشی شوروی به افغانستان بوده و به همان دلیل در سالهای ۸۰ میلادی تاحدی در انستیتوت شرقشناسی از نظر افتاده بود.

 باری از کارگون درباره نقش شورویها در کودتاهای ۲۶ سرطان و ۷ ثور نیز پرسیدم که پاسخ داد، شورویها مستقیما در این حوادث دست نداشتند، ولی مهرههای شان (بویژه از گ.ار.او.)  در اردو و دولت این کودتا ها را انجام دادند. او بمن گفت که از کودتای ۷ ثور به آنگونه یی که رخداد، دولت و زمامداران شوروی نه خبر و نه انتظاری  داشتند. حفیظ الله امین که یکه تاز روابط و رهبری نظامیهای خلقی در اردو و پولیس بود، با درک ضعف دولت و عدم شناخت درست شورویها، دست به این ماجراجویی خونین زده، شورویها را اغفال کرده و آنانرا برابر یک واقعیت تلخ قرار داد که درآن گرداننده و چهره اصلی نظام کودتایی خود وی (حفیظ الله امین) بود.

چنانکه پیشتر تذکر رفت، امین از تأخیر بازداشتش (که به احتمال زیاد با توافق وزارت داخله داوود در رأس قدیر نورستانی صورت گرفته بود) استفاده کرده و فرمان کودتا را صادر کرد.

در باره زخمی و کشته شدن قدیر نورستانی محترم سید حسن رشاد بمن چنین گفته بود: 

«قدیر نورستانی در حالیکه توسط کودتا چیان از ناحیه پا زخمی شده و به شفاخانه چهارصد بستر انتقال میافت، بیوقفه خواهش میکرد، به امین صاحب از وضعیتش خبر دهند. مگر با خبر شدن امین، نورستانی بجای اینکه مداوا شود، ازبین برده شد».

باینترتیب امینی که امر کودتا را صادر کرده بود، «قهرمان دلیر انقلاب شکوهمند ثور» شده و در رأس همه اهرام حاکمیت قرار گرفت. با کودتای ۷ ثور در حقیقت برنامه فاجعه بار تخریب و نابودی کشور همانگونه که موساد و ک.گ.ب. پیشگویی کرده بودند، آغاز شد. 

پایان بخش یکم

ادامه دارد.

 

 

---

بالا
 
بازگشت