جوانان افغان در مسیرهای مرگ؛
از مهاجرت ناگزیر تا گرفتار شدن در دام قاچاق‌بران انسانمهاجرت
برای شمار زیادی از جوانان افغانستان، دیگر صرفاً انتخابی برای دستیابی به فرصت‌های بهتر اقتصادی یا تحصیلی نیست؛ بلکه در بسیاری موارد به تلاشی برای رهایی از بیکاری، فقر، ناامنی، محدودیت‌های اجتماعی و نبود چشم‌انداز روشن برای آینده تبدیل شده است. در چنین شرایطی، مسیرهای مهاجرت به ایران و سپس ترکیه یا ورود مستقیم به یکی از این دو کشور برای شماری از جوانان افغان به راهی برای جست‌وجوی کار، امنیت و زندگی باثبات تبدیل می‌شود.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ اما در پشت این امید، واقعیتی تلخ نهفته است: بخشی از این سفرها از مسیرهای غیررسمی، کوهستانی و دورافتاده انجام می‌شوند؛ مسیرهایی که مهاجران را در معرض سرمای شدید، تشنگی، گرسنگی، حوادث جاده‌ای، خشونت، بازداشت، اخاذی و سوءاستفاده شبکه‌های قاچاق انسان قرار می‌دهند.
قاچاق‌بران معمولاً از نیاز فوری افراد به خروج از افغانستان و آگاهی محدود آنان از شرایط مسیر و قوانین کشورهای مقصد بهره‌برداری می‌کنند. آنان ممکن است با وعده عبور آسان، هزینه مشخص، یافتن شغل یا رساندن مهاجران به کشورهای اروپایی، اعتماد خانواده‌ها و جوانان را جلب کنند؛ در حالی که در عمل، مسیر و شرایط سفر می‌تواند با وعده‌های اولیه تفاوت جدی داشته باشد.
مسئله اصلی فقط دشواری عبور از مرز نیست؛ بلکه قرار گرفتن جوانان در موقعیتی است که جان، آزادی، کرامت انسانی و آینده آنان به تصمیم قاچاق‌بران و شبکه‌های غیرقانونی وابسته می‌شود.
چرا جوانان افغان به مسیرهای پرخطر مهاجرت روی می‌آورند؟
برای درک مهاجرت‌های پرخطر، باید پیش از هر چیز به عواملی توجه کرد که جوانان را به ترک کشور وادار می‌کنند. بسیاری از این افراد نه از روی بی‌توجهی به خطرات، بلکه در شرایطی تصمیم به مهاجرت می‌گیرند که ماندن در افغانستان را نیز دشوار و نگران‌کننده می‌دانند.
بیکاری و بحران اقتصادی
نبود فرصت‌های شغلی پایدار، دستمزدهای پایین، فقر خانوادگی و دشواری تأمین نیازهای اولیه از مهم‌ترین عوامل مهاجرت جوانان افغان به شمار می‌روند. جوانی که مسئول تأمین هزینه‌های خانواده است، ممکن است در برابر وعده یافتن کار در ایران یا رسیدن به ترکیه و اروپا، خطرات مسیر را کم‌اهمیت تلقی کند.
در چنین شرایطی، قاچاق‌بران از فاصله میان آرزوهای جوانان و فرصت‌های واقعی موجود در کشور بهره می‌برند. آنان گاهی با وعده کار پردرآمد، اقامت آسان یا انتقال تضمینی به مقصد، مهاجران را به پرداخت مبالغ هنگفت متقاعد می‌کنند؛ در حالی که هیچ تضمینی برای تحقق این وعده‌ها وجود ندارد.
ناامیدی از آینده و محدودیت فرصت‌ها
برای بخشی از جوانان، مهاجرت تنها راه دستیابی به تحصیل، پیشرفت شغلی، استقلال اقتصادی و ساختن آینده‌ای متفاوت تلقی می‌شود. این احساس ناامیدی ممکن است در میان جوانانی که سال‌ها تحصیل کرده‌اند اما امکان استفاده از مهارت‌های خود را ندارند، شدیدتر باشد.
محدودیت‌های اجتماعی، نگرانی‌های امنیتی و دشواری دسترسی به خدمات نیز می‌توانند بر تصمیم مهاجرت تأثیر بگذارند. با این حال، انگیزه‌های مهاجرت یکسان نیستند و نمی‌توان همه مهاجران را صرفاً اقتصادی یا همه آنان را نیازمند حمایت بین‌المللی دانست.
فشار خانواده و مسئولیت تأمین معیشت
در برخی خانواده‌ها، مهاجرت جوان به‌عنوان راهی برای تأمین مخارج خانه، پرداخت بدهی یا کمک به خواهران و برادران کوچک‌تر تلقی می‌شود. گاهی خانواده‌ها دارایی‌های اندک خود را می‌فروشند یا قرض می‌گیرند تا هزینه سفر یکی از اعضای خانواده را تأمین کنند.
این وضعیت، مهاجر را در برابر قاچاق‌بر آسیب‌پذیرتر می‌سازد؛ زیرا شکست در سفر فقط به معنای از دست رفتن پول نیست بلکه ممکن است خانواده را با بدهی سنگین و بدون منبع درآمد مواجه کند.
گزارش‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) نیز نشان می‌دهد که مهاجرت افغان‌ها به کشورهای همسایه، ترکیبی از عوامل اقتصادی، نیازهای درمانی، ملاحظات امنیتی و تغییر سیاست‌های کشورهای میزبان است. بنابراین، برای شناخت این پدیده باید مجموعه عوامل را در نظر گرفت، نه یک علت منفرد را. گزارش پایش جریان‌های مهاجرت افغانستان، اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۴.
مسیر افغانستان به ایران؛ نخستین مرحله آسیب‌پذیری
ایران به دلیل همسایگی جغرافیایی، پیوندهای زبانی و فرهنگی و وجود فرصت‌های کاری در بخش‌هایی از اقتصاد، یکی از مقصدهای مهم مهاجران افغان بوده است. برای برخی جوانان، ایران مقصد نهایی است؛ برای برخی دیگر، مرحله‌ای موقت در مسیری طولانی‌تر به سوی ترکیه و کشورهای اروپایی محسوب می‌شود.
با وجود این، تفاوت میان ورود از گذرگاه‌های رسمی و عبور از مسیرهای غیررسمی بسیار مهم است. افرادی که بدون مدارک لازم و با کمک قاچاق‌بران از مرز عبور می‌کنند، ممکن است از همان ابتدای سفر در معرض خطر قرار گیرند.
خطراتی که مهاجران در مسیر ایران با آن روبرو می‌شوند
خشونت و بدرفتاری: برخی مهاجران در مسیر یا هنگام انتقال، با ضرب‌وشتم، تهدید، تحقیر یا رفتارهای خشونت‌آمیز مواجه می‌شوند.
کمبود آب و غذا: سفرهای طولانی در مناطق خشک و دورافتاده، به‌ویژه بدون آمادگی و تجهیزات مناسب، خطر کم‌آبی، ضعف جسمانی و بیماری را افزایش می‌دهد.
سرقت و اخاذی: ممکن است پول، تلفن همراه، مدارک هویتی و دیگر دارایی‌های مهاجران به سرقت برود یا برای ادامه سفر از آنان پول بیشتری مطالبه شود.
بازداشت و بازگرداندن اجباری: مهاجران فاقد مدارک معتبر ممکن است بازداشت و به افغانستان بازگردانده شوند.
جدا شدن اعضای خانواده: در جریان بازداشت، انتقال یا بازگرداندن افراد خانواده‌ها ممکن است از یکدیگر جدا شوند؛ وضعیتی که به‌ویژه برای کودکان و افراد آسیب‌پذیر خطرناک است.
گزارش نظارتی کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان (UNHCR) درباره ماه‌های نخست سال ۲۰۲۵، خشونت فیزیکی از سوی قاچاق‌بران، خطر قاچاق انسان، کمبود آب و غذا و سرقت را از مشکلات گزارش‌شده در سفرهای غیرقانونی به ایران و پاکستان برشمرده است. این گزارش همچنین نشان می‌دهد که بخشی از بازگشت‌کنندگان از خطرات حرکت غیررسمی اطلاع کافی نداشته‌اند. گزارش پایش مرزی افغانستان، ژانویه تا مه ۲۰۲۵.
وضعیت مهاجران پس از ورود به ایران
خطرات لزوماً با عبور از مرز پایان نمی‌یابد. جوانانی که فاقد مدارک اقامت و کار هستند، ممکن است برای تأمین هزینه‌های زندگی به مشاغل غیررسمی و محیط‌های کاری نامطمئن وابسته شوند.
در این وضعیت، برخی کارفرمایان سودجو می‌توانند از آسیب‌پذیری آنان بهره ببرند؛ برای مثال، دستمزد را پرداخت نکنند، ساعات کاری طولانی تحمیل کنند یا آنان را به ادامه کار در شرایط نامناسب وادار سازند.
ترس از بازداشت یا اخراج نیز ممکن است مانع مراجعه برخی مهاجران به نهادهای حمایتی و گزارش سوءاستفاده شود. این وضعیت به معنای آن نیست که همه کارفرمایان یا نهادهای ایرانی چنین رفتاری دارند؛ مسئله، آسیب‌پذیری افرادی است که دسترسی محدودی به حمایت قانونی دارند.
از ایران تا ترکیه؛ عبور از مرحله‌ای دیگر از خطر
ترکیه برای شماری از مهاجران افغان مقصد نهایی و برای گروهی دیگر ایستگاهی در مسیر رسیدن به اروپا است. با این حال، مسیر ایران به ترکیه با موانع جغرافیایی، کنترل‌های مرزی و خطرات مرتبط با شبکه‌های قاچاق همراه است.
مناطق کوهستانی مرزی، به‌ویژه در شرایط نامساعد آب‌وهوایی، می‌توانند برای افرادی که بدون تجهیزات و پشتیبانی مناسب سفر می‌کنند، خطرناک باشند. سقوط در مناطق صعب‌العبور، گرفتار شدن در سرمای شدید، گم شدن و محروم ماندن از کمک‌های فوری از جمله خطرات احتمالی این مسیر است.
کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان در هشدار منتشرشده در ژوئن ۲۰۲۵ تأکید کرد که مرز ایران و ترکیه تحت کنترل شدید قرار دارد و عبور رسمی به مدارک معتبر موردنیاز وابسته است. این نهاد همچنین درباره زمین‌های خطرناک و احتمال مواجهه با جرایم در مسیر هشدار داد و از مردم خواست به اطلاعات نادرست منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی اعتماد نکنند. هشدار UNHCR درباره مرز ایران و ترکیه.
چرا این مرحله برای جوانان افغان خطرناک است؟
نخست آن‌که بسیاری از مهاجران پس از پرداخت هزینه‌های سفر به ایران، منابع مالی محدودی برای ادامه مسیر دارند. دوم آن‌که ممکن است تصور کنند با پرداخت مبلغ بیشتر، می‌توانند خطرات را از میان ببرند. سوم آن‌که برخی از آنان از وضعیت حقوقی خود در ترکیه، شرایط درخواست حمایت بین‌المللی و پیامدهای عبور غیرقانونی آگاهی کافی ندارند.
در چنین وضعیتی، قاچاق‌بران ممکن است از مهاجران بخواهند برای عبور از مرز مبالغ اضافی بپردازند، آنان را در مکان‌های نامطمئن نگه دارند یا بدون تأمین نیازهای اولیه رها کنند.
گزارش تحلیلی UNHCR که در ۸ مه ۲۰۲۶ منتشر شده، به‌طور مشخص به عوامل حرکت افغان‌ها از ایران به ترکیه، شرایط اقتصادی و خطرات حمایتی آنان در ایران می‌پردازد. این گزارش منبع مهمی برای بررسی پیوند میان وضعیت مهاجران در ایران و تصمیم آنان برای ادامه مسیر به سوی ترکیه است. تحلیل حرکت‌های بعدی افغان‌ها از ایران به ترکیه، مه ۲۰۲۶.
قاچاق‌بران چگونه جوانان افغان را به دام می‌اندازند؟
شبکه‌های قاچاق مهاجران معمولاً از نیازهای فوری، کمبود اطلاعات و امید به زندگی بهتر بهره می‌برند. این شبکه‌ها ممکن است در کشورهای مبدأ، مسیر و مقصد با افراد یا گروه‌های مختلف همکاری کنند. البته همه افرادی که خدمات جابه‌جایی مهاجران را ارائه می‌کنند الزاماً عضو یک شبکه سازمان‌یافته نیستند؛ میزان سازمان‌یافتگی و نوع فعالیت‌ها متفاوت است.
وعده‌های فریبنده
یکی از روش‌های رایج، ارائه وعده‌هایی است که با واقعیت مسیر تطابق ندارد؛ مانند عبور تضمینی، یافتن کار پردرآمد، اقامت قانونی یا رسیدن سریع به مقصد.
در برخی موارد، قاچاق‌بر ابتدا هزینه‌ای مشخص اعلام می‌کند، اما پس از آغاز سفر به بهانه‌های مختلف پول بیشتری می‌خواهد. مهاجر که سرمایه خود را مصرف کرده و امکان بازگشت ندارد، ممکن است ناچار به پذیرش خواسته‌های تازه شود.
افزایش بدهی در طول سفر
برخی خانواده‌ها برای پرداخت هزینه مهاجرت قرض می‌گیرند یا دارایی‌های خود را می‌فروشند. اگر قاچاق‌بر در میانه مسیر هزینه بیشتری مطالبه کند، مهاجر و خانواده‌اش در موقعیت دشواری قرار می‌گیرند.
این بدهی گاهی به ابزاری برای کنترل مهاجر تبدیل می‌شود؛ به‌گونه‌ای که فرد برای بازپرداخت پول، ناچار به پذیرش کار اجباری، شرایط نامناسب یا درخواست‌های غیرقانونی می‌شود.
تهدید، حبس و اخاذی
در موارد شدیدتر، مهاجران ممکن است از سوی قاچاق‌بران یا همدستان آنان تهدید شوند، در محل‌هایی نامناسب نگهداری شوند یا برای پرداخت پول بیشتر تحت فشار قرار گیرند. برخی شبکه‌ها ممکن است از خانواده‌های مهاجران نیز با تهدید به آسیب رساندن به بستگانشان اخاذی کنند.
سوءاستفاده از آسیب‌پذیری مهاجران
افراد کم‌سن‌وسال، کسانی که به‌تنهایی سفر می‌کنند، افرادی که مدارک معتبر ندارند و کسانی که از زبان یا قوانین کشور میزبان آگاهی محدودی دارند، ممکن است در معرض خطر بیشتری قرار گیرند.
گزارش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) توضیح می‌دهد که قاچاق مهاجران یک فعالیت سودمحور است و می‌تواند با خشونت، رها کردن افراد در مسیر، اخاذی، بدهی تحمیلی و بهره‌کشی پس از رسیدن به مقصد همراه شود. UNODC؛ قاچاق مهاجران و جست‌وجوی دشوار زندگی بهتر.
تفاوت قاچاق مهاجران با قاچاق انسان چیست؟
این دو اصطلاح گاهی به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما از نظر حقوقی و عملی تفاوت دارند.
|
قاچاق مهاجران |
قاچاق انسان |
|
معمولاً به تسهیل ورود غیرقانونی فرد به یک کشور در برابر منفعت مالی یا مادی مربوط است. |
به جذب، انتقال، جابه‌جایی، پناه دادن یا دریافت افراد با هدف بهره‌کشی مربوط می‌شود. |
|
عبور غیرقانونی از مرز یکی از عناصر اصلی آن است. |
عبور از مرز الزامی نیست و ممکن است در داخل یک کشور رخ دهد. |
|
ممکن است رابطه اولیه با رضایت مهاجر آغاز شود، اما این رضایت مجوز خشونت و سوءاستفاده نیست. |
رضایت فرد، در صورت استفاده از ابزارهای ممنوع مانند زور، فریب یا اجبار، مانع تحقق قاچاق انسان نیست؛ درباره کودکان نیز قواعد ویژه‌ای اعمال می‌شود. |
|
خطر می‌تواند در جریان عبور از مرز یا پس از آن ادامه یابد. |
بهره‌کشی مانند کار اجباری، استثمار جنسی یا بردگی می‌تواند هدف اصلی فعالیت باشد. |
نکته مهم: یک سفر ممکن است با کمک قاچاق‌بر آغاز شود، اما در ادامه به قاچاق انسان و بهره‌کشی تبدیل شود. برای مثال، اگر مهاجری پس از رسیدن به مقصد با تهدید و اجبار به کار وادار شود، موضوع دیگر صرفاً عبور غیرقانونی از مرز نیست.
این تمایز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شناسایی فرد به‌عنوان قربانی قاچاق انسان می‌تواند در ارزیابی نیازهای حمایتی و حقوقی او نقش اساسی داشته باشد. چارچوب‌های سازمان ملل متحد نیز قاچاق مهاجران و قاچاق انسان را جرایمی متمایز می‌دانند که گاهی با یکدیگر ارتباط پیدا می‌کنند. منبع: UNODC.
خطرات انسانی و جسمی مهاجرت‌های پرخطر
مرگ، جراحت و ناپدید شدن
عبور از مناطق کوهستانی و بیابانی، سفر در وسایل نقلیه نامناسب و رها شدن در مناطق دورافتاده می‌تواند جان مهاجران را به خطر اندازد. برخی افراد ممکن است بر اثر حوادث، سرمازدگی، کم‌آبی یا نبود کمک پزشکی جان خود را از دست بدهند.
در بعضی موارد، خانواده‌ها تا مدت‌ها از سرنوشت مهاجران بی‌خبر می‌مانند؛ زیرا افراد ناپدیدشده ممکن است مدارک شناسایی نداشته باشند یا امکان برقراری ارتباط با خانواده را از دست بدهند.
خشونت جسمی و روانی
تهدید مداوم، تحقیر، ضرب‌وشتم، حبس و ترس از بازداشت می‌تواند آسیب‌های روانی جدی ایجاد کند. برخی بازماندگان پس از پایان سفر نیز با اضطراب، اختلال خواب، افسردگی، احساس ناامنی و دشواری اعتماد به دیگران روبه‌رو می‌شوند.
استثمار جنسی و خشونت جنسیتی
هرچند در بسیاری از روایت‌های مهاجرت غیرقانونی، مردان جوان در مرکز توجه قرار دارند، زنان، دختران و کودکان نیز با خطرات جدی روبرو هستند. تهدید، اجبار، آزار جنسی، ازدواج اجباری و بهره‌کشی از افراد آسیب‌پذیر از جمله خطراتی است که باید در بررسی قاچاق انسان مورد توجه قرار گیرد.
مردان و پسران نیز ممکن است قربانی خشونت جنسی یا دیگر اشکال بهره‌کشی شوند؛ موضوعی که به دلیل ترس، شرم یا نگرانی از پیامدهای قانونی ممکن است کمتر گزارش شود.
کار اجباری و محرومیت از دستمزد
مهاجران فاقد مدارک یا منابع مالی ممکن است در مشاغلی مشغول شوند که در آن‌ها از پرداخت دستمزد خودداری می‌شود یا شرایط کاری به‌گونه‌ای است که امکان ترک کار را از فرد می‌گیرد.
در چنین مواردی، بدهی سفر می‌تواند به ابزار اجبار تبدیل شود. گزارش‌های مربوط به قاچاق انسان در افغانستان و کشورهای مسیر از آسیب‌پذیری برخی مردان و پسران افغان در برابر کار اجباری و بدهی تحمیلی خبر داده‌اند:
. گزارش قاچاق انسان درباره افغانستان، وزارت خارجه آمریکا، ۲۰۲۲.
پیامدهای روانی و اجتماعی برای جوانان و خانواده‌ها
خطرات مهاجرت غیرقانونی با پایان سفر از بین نمی‌رود. گاهی بازگشت به افغانستان، بازداشت، اخراج یا گرفتار شدن در چرخه بدهی، مشکلات تازه‌ای ایجاد می‌کند.
مهم‌ترین پیامدها عبارت‌اند از:
فروپاشی اقتصادی خانواده: فروش خانه، زمین یا دارایی‌های ضروری برای تأمین هزینه سفر ممکن است خانواده را با بدهی و فقر شدیدتر روبرو کند.
از دست رفتن اعتماد: تجربه فریب از سوی قاچاق‌بر یا واسطه ممکن است اعتماد مهاجر به دیگران را کاهش دهد.
آسیب به تحصیل و اشتغال: جوانی که مدت طولانی در مسیر مهاجرت گرفتار می‌شود، ممکن است فرصت تحصیل یا یادگیری حرفه را از دست بدهد.
جدایی خانواده: بازداشت، ناپدید شدن یا اخراج ناگهانی می‌تواند اعضای خانواده را از هم جدا کند.
انزوای اجتماعی: ترس از گزارش سوءاستفاده یا ناتوانی در دریافت کمک می‌تواند فرد را از جامعه دور سازد.
ناامیدی پس از بازگشت: فردی که با امید به آینده بهتر مهاجرت کرده اما بدون دارایی یا فرصت شغلی بازمی‌گردد، ممکن است با احساس شکست و فشار روانی مواجه شود.
این پیامدها تنها بر فرد مهاجر اثر نمی‌گذارند بلکه بر خانواده، جامعه محلی و ظرفیت اقتصادی کشور مبدأ نیز تأثیر دارند.
بازداشت و بازگرداندن به افغانستان؛ پایان سفر یا آغاز بحران تازه؟
بازگشت مهاجران از ایران و ترکیه همیشه به معنای بازگشت داوطلبانه نیست. برخی افراد به دلایل اقتصادی بازمی‌گردند، برخی پس از شکست سفر تصمیم به بازگشت می‌گیرند و گروهی دیگر با بازداشت یا اخراج مواجه می‌شوند.
در سال ۲۰۲۵، بازگشت گسترده افغان‌ها از ایران به یکی از مسائل مهم انسانی منطقه تبدیل شد. کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۵ اعلام کرد که از زمان اجرای مهلت بازگشت اعلام‌شده از سوی دولت ایران در ۲۰ مارس همان سال، بیش از ۶۴۰ هزار افغان از ایران بازگشته بودند که بیش از ۳۶۶ هزار نفر از آنان اخراج شده بودند. این آمار مربوط به همان مقطع زمانی است و نباید به‌عنوان رقم جاری سال ۲۰۲۶ تلقی شود. UNHCR، ۲۸ ژوئن ۲۰۲۵.
برای جوانانی که در مسیر مهاجرت مورد سوءاستفاده قرار گرفته‌اند، بازگشت ممکن است با مشکلات مضاعفی همراه باشد:
1. از دست دادن پول و دارایی‌های خانواده.
2. بازگشت با بدهی‌هایی که همچنان باید پرداخت شوند.
3. نیاز به درمان جراحت‌ها یا دریافت حمایت روانی.
4. دشواری یافتن کار و سرپناه.
5. خطر تکرار مهاجرت پرخطر به دلیل باقی ماندن عوامل اولیه مهاجرت.
در نتیجه، اگر سیاست‌های بازگشت با حمایت اقتصادی، دسترسی به خدمات و فرصت‌های معیشتی همراه نباشد، برخی جوانان ممکن است بار دیگر به فکر مهاجرت بیفتند؛ حتی اگر تجربه قبلی آنان پرخطر و ناموفق بوده باشد.
چرا مقابله صرفاً امنیتی با قاچاق‌بران کافی نیست؟
مبارزه با شبکه‌های قاچاق مهاجران به اقدامات قانونی و امنیتی نیاز دارد، اما برخورد با این پدیده تنها از طریق کنترل مرزها نمی‌تواند همه عوامل شکل‌گیری آن را از میان ببرد.
اگر جوانی به دلیل بیکاری، بدهی، ناامنی یا نبود فرصت‌های آموزشی تصمیم به مهاجرت گرفته باشد، محدود شدن یک مسیر ممکن است او را به جست‌وجوی مسیری دیگر سوق دهد؛ مسیری که گاهی خطرناک‌تر است.
رویکرد مؤثر باید چند محور را هم‌زمان دنبال کند:
نخست، مقابله با شبکه‌های مجرمانه: شناسایی و پیگرد افرادی که از مهاجران اخاذی می‌کنند، آنان را مورد خشونت قرار می‌دهند یا به کار اجباری و استثمار وادار می‌سازند.
دوم، ایجاد مسیرهای قانونی و امن: فراهم کردن امکان‌های واقعی و قابل دسترس برای مهاجرت قانونی، کار، تحصیل و درخواست حمایت بین‌المللی برای افراد واجد شرایط.
سوم، اطلاع‌رسانی معتبر: انتشار اطلاعات روشن درباره خطرات مسیر، قوانین مهاجرت، مدارک موردنیاز و راه‌های دسترسی به خدمات حمایتی.
چهارم، حمایت از قربانیان: تضمین دسترسی قربانیان خشونت و قاچاق انسان به خدمات پزشکی، روانی، حقوقی و اجتماعی، بدون آن‌که ترس از مجازات یا اخراج مانع درخواست کمک شود.
پنجم، رسیدگی به عوامل ریشه‌ای: گسترش فرصت‌های اشتغال، آموزش فنی و حرفه‌ای، حمایت از خانواده‌های آسیب‌پذیر و تقویت خدمات عمومی در افغانستان.
چه اقداماتی می‌تواند خطر گرفتار شدن جوانان در دام قاچاق‌بران را کاهش دهد؟
اطلاع‌رسانی به‌تنهایی نمی‌تواند همه خطرات را از میان ببرد، اما می‌تواند به جوانان و خانواده‌های آنان در تشخیص نشانه‌های فریب و تصمیم‌گیری آگاهانه کمک کند.
نشانه‌هایی که باید جدی گرفته شوند عبارت‌اند از:
وعده عبور تضمینی یا رسیدن قطعی به مقصد، بدون توضیح روشن درباره شرایط قانونی.
مطالبه پول بیشتر پس از آغاز سفر یا تغییر مکرر هزینه‌ها.
درخواست تحویل مدارک هویتی یا تلفن همراه بدون دلیل موجه.
تهدید به آسیب رساندن به مهاجر یا خانواده‌اش در صورت انصراف از سفر.
اجبار به کار برای پرداخت بدهی یا جلوگیری از ترک محل کار.
ادعای ارتباط با UNHCR یا سازمان‌های بین‌المللی در ازای دریافت پول.
UNHCR تأکید کرده است که خدمات این نهاد رایگان است و افراد نباید به کسانی که در برابر پول یا اطلاعات شخصی وعده خدمات سازمان ملل را می‌دهند اعتماد کنند. اطلاعیه UNHCR درباره واسطه‌های جعلی.
در صورت گرفتار شدن در شرایط خطرناک، اولویت باید حفظ جان، برقراری ارتباط با فردی مورد اعتماد و درخواست کمک از نهادهای معتبر امدادی یا حمایتی باشد. اگر احتمال قاچاق انسان یا کار اجباری وجود دارد، ارزیابی وضعیت باید با توجه به امنیت فرد و خطر احتمالی انتقام‌جویی انجام شود.
مسئولیت دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی
کاهش مهاجرت‌های پرخطر به همکاری افغانستان، ایران، ترکیه و نهادهای بین‌المللی نیاز دارد. هر یک از این بازیگران در بخش متفاوتی از مسئله نقش دارند.
|
بازیگر |
|
|
نهادهای مسئول در افغانستان |
توسعه فرصت‌های شغلی، حمایت از جوانان بازگشته و اطلاع‌رسانی درباره خطرات قاچاق |
|
دولت ایران |
دسترسی مهاجران آسیب‌پذیر به حمایت، رسیدگی به موارد خشونت و بهره‌کشی و فراهم کردن سازوکارهای گزارش‌دهی امن |
|
دولت ترکیه |
حفاظت از افراد آسیب‌پذیر، شناسایی قربانیان قاچاق انسان و رعایت تعهدات مربوط به حمایت بین‌المللی |
|
سازمان‌های بین‌المللی |
پایش خطرات مرزی، ارائه کمک‌های انسانی و حقوقی و حمایت از بازگشت و ادغام مجدد |
|
رسانه‌ها و نهادهای مدنی |
انتشار اطلاعات مستند، پرهیز از انگ‌زنی به مهاجران و افزایش آگاهی درباره روش‌های فریب قاچاق‌بران |
همچنین لازم است میان مبارزه با شبکه‌های قاچاق، مدیریت مرزها و حفاظت از حقوق افرادی که به حمایت بین‌المللی نیاز دارند، توازن برقرار شود. همه مهاجران وضعیت یکسانی ندارند و نیازهای حمایتی هر فرد باید به‌طور جداگانه بررسی شود.
نتیجه‌گیری؛ جوانانی میان امید به آینده و خطر استثمار
مهاجرت‌های پرخطر جوانان افغان به ایران و ترکیه را نمی‌توان صرفاً نتیجه تصمیم‌های فردی یا تمایل به زندگی در خارج از کشور دانست. این پدیده در پیوند با بیکاری، فقر، ناامیدی از آینده، فشارهای خانوادگی، دشواری دسترسی به مسیرهای قانونی و فعالیت شبکه‌هایی قرار دارد که از آسیب‌پذیری مهاجران سود می‌برند.
برای بسیاری از جوانان، وعده قاچاق‌بران در آغاز ممکن است راهی برای نجات از شرایط دشوار به نظر برسد؛ اما همین وعده می‌تواند به سفری پرهزینه و خطرناک منتهی شود که در آن جان انسان، آزادی فردی و امنیت خانواده به ابزار کسب درآمد مجرمان تبدیل می‌شود.
این در حالیست که از مسیرهای غیررسمی افغانستان به ایران تا عبورهای پرخطر به سوی ترکیه، مجموعه‌ای از خطرات جسمی، حقوقی، اقتصادی و روانی پیش روی مهاجران قرار دارد. خشونت، اخاذی، کار اجباری، ناپدید شدن، بازداشت و بازگشت اجباری تنها بخشی از این پیامدها هستند.
راه کاهش این بحران، صرفاً هشدار دادن به جوانان درباره خطرات مهاجرت نیست؛ بلکه باید شرایطی فراهم شود که آنان مجبور نباشند میان ماندن در وضعیت ناامیدکننده و سپردن جان خود به قاچاق‌بران یکی را انتخاب کنند. ایجاد فرصت‌های شغلی، گسترش مسیرهای قانونی، مقابله با شبکه‌های مجرمانه و حمایت از قربانیان، اجزای ضروری هر راهبرد پایدار برای کاهش این بحران انسانی است.
بالا
بازگشت